ALTNORDISCH - DEUTSCH GRAMMATIK V1.0 ==================================== Ein Kurz-Wörterbuch mit Grammatik-Zusammenfassung von Nicolai Barbat für Altnordisch-Studenten (Anfänger) -------------------------------------------------------------------------- * Anmerkungen: - Dieser Grammatik-Teil ist noch sehr unvollständig, wird aber in naher Zukunft versucht zu erweitern. Für jede Hilfe bin ich dankbar! - Das teilweise vorkommende "oe" ist eigentlich ein "oe"`s wie in "æ", das "ø" eigentlich ein "o" mit Häkchen unten. Dieser Fehler liegt am falschen Schriftsatz. Wer einen funktionierenden (!) isländischen Font besitzt, der möge ihn mir doch bitte senden, damit der Text korrigiert werden kann. -------------------------------------------------------------------------- * WICHTIGE LITERATUR: 1) Ranke/Hofmann: Altnordisches Elementarbuch. In: Sammlung Göschen. 2) Baetke: Altnordisch-Deutsch Wörterbuch 3) Cleasby: Altnordisch-Englisch Wörterbuch mit Textangabe * HERKUNFT: Germanisch - Nordgermanisch (dönsk tunga) - Altwestgermanisch (Altnorwegisch, Altisländisch) (norrøn) - Altostgermanisch (Altschwedisch, Altdänisch) - Westgermanisch - Altdeutsch - Altenglisch - Altsächsisch - Ostgermanisch - Gotisch * ALTNORDISCHE NAMEN: männlich: Þórólfr, Egill, Þorsteinn, Úlf, Ásgerðr, Bjarna, Faxi, Floki, Vilgerðar, Herjólfr, Oddr, Kormákr, Þorgils, Auðunn, weiblich: Familie: Vilgerðarson * LAUTLEHRE: i_____o____u \ / \ / e\ / \ /ø \/ a -------------------------------------------------------------------------- * BESTIMMTER ARTIKEL: DER/DIE/DAS mask. fem. neutr. best.Art. (suffigiert) Sg.Nom. inn in it armrinn / ... / landit Sg.Gen. ins innar ins armsins / ... / ... Sg.Dat. inum inni inu arminum / ... / ... Sg.Akk. inn ina it arminn / ... / landit Pl.Nom. inir innar in armarinir / ... / ... Pl.Gen. inna inna inna armanna / ... / ... Pl.Dat. inum inum inum ørmanum / ... / ... Pl.Akk. ina innar in armana / ... / ... * GESETZMÄßIGKEITEN bei der Flektion von Artikeln, Pronomen und Adjektiven: - Im G/pl und D/pl ist der Artikel für alle Substantive gleich. - Bei den Maskulina ist der Artikel im N/A sg gleich. - Bei den Feminina ist der Artikel im N/A pl gleich. - Bei den Neutra ist der Artikel jeweils im N/A sg und N/A pl gleich. - Der Artikel des G/sg Maskulinum ist mit dem des Neutrums gleich. - Der Artikel des N/A pl Neutrum ist mit dem des N/sg Femininum gleich. -------------------------------------------------------------------------- * DEMONSTRATIVPRONOMEN "dieser(der)/diese(die)/dieses(das)" (sá/sú/þat): mask. fem. neutr. Sg.Nom. sá sú þat Sg.Gen. þess þeirar þess Sg.Dat. þeim þeiri því Sg.Akk. þann þá þat Pl.Nom. þeir þær þau Pl.Gen. þeira þeira þeira Pl.Dat. þeim þeim þeim Pl.Akk. þá þær þau * DEIKTISCHES PRONOMEN "dieser/diese/dieses" (þessi/þessi/þetta): mask. fem. neutr. Sg.Nom. þessi (siá) þessi (siá) þetta Sg.Gen. þessa þessar þessa Sg.Dat. þessum þessi þessu (þvisa) Sg.Akk. þenna þessa þetta Pl.Nom. þessir þessar þessi Pl.Gen. --> þessa <-- Pl.Dat. --> þessum <-- Pl.Akk. þessa þessar þessi * POSSESSIVPRONOMEN: Die Endungen des Possessivpronomens entsprechen weitgehend den Endungen des bestimmten Artikels. SINGULAR (m/f/n) PLURAL (m/f/n) N minn mín mitt mínir mínar mín G míns minnar míns minna minna minna D mínum minni mínu mínum mínum mínum A minn mína mitt mína mínar mín - Wie minn flektieren auch þinn (dein) und sinn (sein/ihr). - sinn bezieht sich immer auf das Subjekt des Satzes zurück; es wird auch verwendet, wenn das Subjekt im Plural steht: Lars kyssir afa sinn. - Lars küßt seinen (eigenen) Opa. þau heimsækja ömmu sína. - Sie besuchen ihre Oma. - Bezieht sich das Possessivpronomen nicht auf das Subjekt, so steht stattdessen der Genitiv des Personalpronomens. Diese Formen sind unflektierbar, verändern also nicht ihre Form: hans (m), hennar (f), þess (n): Elena heldur á viskinu hennar. - Elena trägt ihre [eines anderen] Tasche. Diese Formen stehen auch dann, wenn das, was man besitzt oder was zu einem gehört, Teil des Subjekts ist (also meist mit og verbunden): Lars og afi hans. - Lars und sein Opa. Elena og amma hennar. - Elena und ihre Oma. - Das Possessivpronomen steht in der Regel nach dem Substantiv, welches oft zusätzlich noch den bestimmten Artikel hat: Hann heldur á töskunni sinni. - Er trägt seine Tasche. Bei Verwandtschaftsbezeichnungen steht der bestimmte Artikel nicht: Hann má sitja hjá afa sínum. - Er darf neben seinem Opa sitzen. - Vor dem Substantiv steht das Possessivpronomen nur, wenn es ausdrücklich betont ist: Þetta er mitt hús (en ekki þitt)! - Das ist mein Haus (und nicht deines)! -------------------------------------------------------------------------- * ADJEKTIVE: mask. fem. neutr. Beispiele: Nom.Sg. spakr spøk spakt sjúkr, rauðr, langr, haðr, Gen.Sg. spaks spakrar spaks fróðr, fagr (r zum Stamm!), Dat.Sg. spøkum spakri spøku glaðr, breiðr, hvítr, heill, Akk.Sg. spakan spaka spakt vænn, hvass, lauss, ljóss, Nom.Pl. spakir spakar spøk góðr, víss, vitr, fullr, Gen.Pl. --> spakra <-- hverr, einn, hár... Dat.Pl. --> spøkum <-- Akk.Pl. spaka spakar spøk So flektieren die meisten Adj.! mask. fem. neutr. Beispiele: Nom.Sg. gamall gømul gamalt mikill, lítill kristinn, opinn Gen.Sg. gamals gamallar gamals heiðinn (nom+akk.neutr.sg auf Dat.Sg. gømlum gamalli gømlu -it,akk.masc.sg. auf -inn: Akk.Sg. gamlan gamla gamalt lítit/mikit ... lítinn/mikinn); Nom.Pl. gamlir gamlar gømul Synkope: beginnt eine Endung Gen.Pl. --> gammalla <-- mit Vokal, so wird der mittlere Dat.Pl. --> gømlum <-- Vokal ausgestoßen (synkopiert): Akk.Pl. gamla gamla gømul gamla, gømlu, ... mask. fem. neutr. Beispiele: Nom.Sg. grár grá grátt So flektieren Adjektive, deren Gen.Sg. grás grárrar grás Stamm auf Vokal endet: Dat.Sg. grá(u)m grárri grá(u) blár, smár, trúr, ... Akk.Sg. grán grá grátt Nom.Pl. gráir grár grá Gen.Pl. --> grárra <-- Dat.Pl. --> grá(u)m <-- Akk.Pl. grá grár grá * POSITIV UND SUPERLATIV: mask. fem. neutr. Anmerkung Nom.Sg. spaki/spakasti spaka/spakasta spaka/spakasta gleiche Endung Gen.Sg. spaka/spakasta spøku/spøkustu spaka/spakasta wie an-Stämme Dat.Sg. spaka/spakasta spøku/spøkustu spaka/spakasta (mask.+neutr.) Akk.Sg. spaka/spakasta spøku/spøkustu spaka/spakasta und on-Stämme Nom.Pl. --> spøku/spøkustu <-- (fem.). Starke Gen.Pl. --> spøku/spøkustu <-- Regelmäßigkeit! Dat.Pl. --> spøkum/spøkustum <-- Akk.Pl. --> spøku/spøkustu <-- * KOMPARATIVE UND PARTIZIPIA PRÄSENS: Sing.: Mask. u. Neutr. nach an-Stämmen (wie oben), Fem. nach in-Stämmen. Plur.: nach in-Stämmen: Nom./Gen./Akk. aller Genera auf -i, Dativ auf -um mask. fem. neutr. Anmerkung Nom.Sg. spakari spakari spakara Gen.Sg. spakara spakari spakara Dat.Sg. spakara spakari spakara Akk.Sg. spakara spakari spakara Nom.Pl. --> spakari <-- Gen.Pl. --> spakari <-- Dat.Pl. --> spøkurum <-- Akk.Pl. --> spakari <-- Unregelmäßige Adjektive: gamall - ellri - ellztr (alt - älter - am ältesten) langr - lengri - lengst (lang - länger - am längsten) Normalerweise können alle Adjektive stark und schwach flektiert werden. Nur stark flektieren: allr, hálfr, fullr, miðr, annarr, sjálfr, sumr, slíkr. Kardinalzahlen 1-4: einn, tveir, þrír, fjórir. Nur schwach flektieren: Komparative, Partizipia Präsentis (gefandi), Ordinalzahlen ab þriði, sami (pron.). -------------------------------------------------------------------------- VERBEN ====== STARKE VERBEN: # Inf.Präs. 1.Sg.Prät. 1.Pl.Prät. Part.Prät Übersetzung Anmerkung 1 bíta beit bitum bitinn beißen hniga hneig hnigum hniginn sich neigen stiga steig stigum stiginn steigen vika veik vikum vikinn weichen 2 brjóta braut brutum brotinn schlagen/brechen allgemein: drjúpa draup drupum dropinn triefen/tröpfeln jó vor fljúga flaug/fló flugum floginn fliegen tðnrls, krjúpa kraup krupum kropinn knien jú vor lúka lauk lukum lokinn schließen pfkg. lúta laut lutum lotinn beugen skjóta skaut skutum skotinn schießen súpa saup supum sopinn saufen 3 bjarga barg burgum borginn bergen allgemein: bresta brast brustum brostinn krachen e -> i vor finna fann fundum fundinn finden Nasalen hjálpa halp hulpum holpinn helfen korrekt? slyngva sløng slugum sluginn schleudern søkkva søkk sukkum sokkinn sinken spinna spann spunnum spunninn spinnen 4 bera bar bárum borinn tragen koma kom kvámum kominn kommen a-Umlaut skera skar skárum skorinn schneiden sofa sváf sváfum sofinn schlafen a-Umlaut stela stal stálum stolinn stehlen troða trað tráðum troðinn treten a-Umlaut 5 biðja bað báðum beðinn bitten j-Präsentia gefa gaf gáfum gefinn geben/schenken liggja lag lágum leginn liegen sitja sat sátum setinn setzen sjá sá sám senn sehen 6 fara fór fórum farinn fahren/gehen andere Bspl.: slá sló slógum sleginn schlagen hlája,sverja standa stóð stóðum staðinn stehen skepja,deyja, taka tók tókum tekinn nehmen andere (unbekannt): Inf.Präs. 1.Sg.Prät. 1.Pl.Prät. Part.Prät Übersetzung 3.Sg.Prät. 3.Pl.Prät. búa bjó wohnen bjó bjuggu eiga haben áttu ganga gehen geck geta gét? gétum getit? erwähnen heita hét hétum heitinn heißen hlaupa laufen hljóp kveða kvað? reden kvað láta lét létum latinn lassen munu werden mun roeða reden roeddi sigla sigla siglda sigldr segeln sigldu ?? springa sprakk? springen spyrja fragen spurðu unna lieben vaxa óx auf-wachsen FLEXION DER SCHWACHEN VERBEN Schwache Verben sind Verben, die ihre Präteritumformen mit einem Dentalsuffix (meistens "ð") bilden. Sie sind meist abgeleitete Verben. Wort Präs.Ind. Präs.Konj. Prät.Ind. Prät.Konj. Part.Prät. Beispiele =======---------------------==========-----------==========---------- 1. Kurzwurzelige JA-VERBEN haben den i-Umlaut nur im Präsens, nicht aber im Präteritum, was für diese Klasse bezeichnend ist. Das "ð" des Prät. ändert sich je nach dem ihm vorausgehenden Konsonanten in "t" oder "d": telja tel telja talða telða talðr telr telir talðir telðir telr teli talði telði teljum telim tølðum telðim telið telið tølðuð telðið telja teli tølðu telði Beispiele: velja-valða-valðr (krefja, berja, telja, hvetja, legja), hylja-hulða-hulðr, gleðja-gladda-gladdr, styðja-studda-studdr, setja-setta-settr, selja-selda-seldr, vilja-vilda-viljat, hyggja-hugða-hugat, heyja-háða-háðr, fella-felda-feldr. Langwurzelige JA-VERBEN haben den i-Umlaut in allen Formen. Das Dentalsuffix "ð" kann auch hier ganz oder teilweise dem voraus- gehenden Konsonanten angeglichen werden: heyra heyri heyra heyrða heyrða heyrðr heyrir heyrir heyrðir heyrðir heyrir heyri heyrði heyrði heyrum heyrim heyrðum heyrðim heyrið heyrið heyrðuð heyrðið heyra heyri heyrðu heyrði Beispiele: fella-felda-feldr (hvíla, hvessa, fylgja, gleyma), skíra-skírða-skírðr, føða-fødda-føddr (senda, leiða, myrða), bøta-bøtta-bøttr (hitta, festa); gylla-gylta-gyltr (møla), søkja-sótta-sóttr, þykkja-þótta-þóttr, yrkja-orta-ortr, gørva-gørða-gørr (1+2=echtes ø, 3=o mit Häkchen), erfa. 2. O-VERBEN: So flektiert eine große Anzahl altisländischer Verben, z.B. kasta, elska, freista, líka, þakka, herja, vakna, rifna, slitna, signa, batna, harðna, hvítna, svara, ... kalla kalla kalla kallaða kallaða kallaðr kallar kallir kallaðir kallaðir kallar kalli kallaði kallaði køllum kallim kølluðum kallaðim kallið kallið kølluðuð kallaðið kalla kalli kølluðu kallaði 3. AI-VERBEN sind meistens kurzwurzelig, in der Bedeutung meist intransitiv und primäre Verben (also nicht abgeleitet); das Part.Prät. wird meistens nur im Neutrum gebraucht (wegen der intransitiven Bedeutung. Beispiele: duga-dugða-dugat, lifa, þola, trúa, hafa-hafða-haft (Präs.Sg. hat bei hafa i-Umlaut, also im Gegensatz zum regelmäßigen vaka: hefi/hefir/hefir), segja-sagða-sagat/sagt, þegja-þagða-þagat/þagt, kaupa-keypta-keyptr: vaka vaki vaka vakða vekða vakaðr vakir vakir vakðir vekðir vakir vaki vakði vekði vøkum vakim vøkðum vekðim vakið vakið vøkðuð vekðið vaka vaki vøkðu vekði FLEXION DER STARKEN VERBEN Die starken Verben sind solche Verben, die ihr Präteritum mithilfe des Ablauts bilden (Ablaut = regelmäßiger Vokalwechsel innerhalb eines Paradigmas oder zwischen etymologisch verwandten Wörtern). Wort Präs.Ind. Präs.Konj. Prät.Ind. Prät.Konj. Part.Prät. Beispiele =======---------------------==========-----------===================== brjóta brýt brjóta braut bryta brotinn -2- brýtr brjátir brauzt brytir brýtr brjóti braut bryti brjótum brjótim brutum brytim brjótið brjótið brutuð brytið brjóta brjóti brutu bryti hjálpa help hjálpa halp hylpa holpinn -3- helpr hjálpir halpt hylpir helpr hjálpi halp hylpi hjólpum hjálpim hulpum hylpim hjálpið hjálpið hulpuð hylpið hjálpa hjálpi hulpu hylpi gefa gef gefa gaf gøfa gefinn -5- gefr gefir gaft gøfir gefr gefi gaf gøfi gefum gefim gáfum gøfim gefið gefið gáfuð gøfið gefa gefi gáfu gøfi - Andere Beispiele: VERA Präs.Ind. Präs.Opt. Prät.Ind. 1.sg. er siá var 2.sg. ert (est) sér vart? 3.sg. er (es) sé var 1.pl. erum sém vorum? 2.pl. eruð séð voruð 3.pl. eru sé -------------------------------------------------------------------------- SUBSTANTIVE =========== VOKALISCHE DEKLINATION * "a"-Stämme: MASK. SING. PLUR. BEISPIELE N armr armar dagr (Dat.Sg.: degi), G arms arma vetr (-r zum Stamm; Nom.+Akk.Pl.: vetr), D armi ørmum fiskr, hundr, skattr, vargr, þjófr, A arm arma prestr, víkingr, maðr, ... NEUTR. SING. PLUR. BEISPIELE N land lønd doegr (-r zum Stamm; Nom.+Akk.Pl.: doegr), G lands landa bak, fiall, þing, skíp, vatnfall, ... D landi løndum A land lønd * "ja"-Stämme: MASK. SING. PLUR. BEISPIELE | MASK. SING. PLUR. BEISPIELE N niðr niðjar KURZWURZELIG| N hirðir hirðar LANGWURZELIG G niðs niðja | G hirðis hirða D nið niðjum | D hirði hirðum A nið niðja | A hirði hirða NEUTR. SING. PLUR. BEISPIELE | NEUTR. SING. PLUR. BEISPIELE N kyn kyn KURZWURZELIG| N kvæði kvæði LANGWURZELIG G kyns kynja | G kvæðis kvæða D kyni kynjum | D kvæði kvæðum A kyn kyn | A kvæði kvæði * "jo"-Stämme: NEUTR. SING. PLUR. BEISPIELE | NEUTR. SING. PLUR. BEISPIELE N ben benjar KURZWURZELIG| N heiðr heiðar LANGWURZELIG G benjar benja | G heiðar heiða D ben benjum | D heiði heiðum A ben benjar | A heiði heiðar * "i"-Stämme: MASK. SING. PLUR. BEISPIELE N gestr gestir G gests gesta D gesti gestum A gest gesti FEM. SING. PLUR. BEISPIELE N nauðr nauðir G nauðar nauða D nauð nauðum A nauð nauðir * "o"-Stämme: MASK. SING. PLUR. BEISPIELE N skør skarar gjøf, søg G skarar skara D skør skørum A skør skarar * "u"-Stämme: MASK. SING. PLUR. BEISPIELE N skjøldr skildir vøllr, fjørðr G skjaldar skjalda D skildi skjøldum A skjøld skjøldu SCHWACHE (KONSONANTISCHE) DEKLINATION * "an"-Stämme: MASK. SING. PLUR. BEISPIELE N hani hanar arfi, bani, bogi, G hana hana goði, skaði, tími, D hana hønum bardagi, félagi, A hana hana dómari, leikari,... NEUTR. SING. PLUR. BEISPIELE N hjarta hjórtu auga, eyra, lunga, G hjarta hjartna nýra, heima, leika, D hjarta hjórtum síma,... A hjarta hjórtu * "on"-Stämme: FEM. SING. PLUR. BEISPIELE N saga søgur dúfa, fluga, G søgu sagna gata, gáta, D søgu søgum stjarna, tunga, A søgu søgur vika,... * "in"-Stämme: FEM. SING. PLUR. BEISPIELE N gleði ---- speki, kæti, Adjektiv-Abstrakta, nur im G gleði ---- froeði, moeði, Singular gebraucht; z.B. D gleði ---- heiðni, kristni, gleði (Heiterkeit, von A gleði ---- fýsi, reiðni,... glaðr=heiter) * "r"-Stämme: MASK. SING. PLUR. SING. PLUR. N faðir feðr bróðir broedr In dieser Klasse sind nur G fóður feðra bróður broedra diese 5 Wörter enthalten! D fóður feðrum bróður broedrum A fóður feðr bróður broedr FEM. SING. PLUR. SING. PLUR. SING. PLUR. N móðir moeðr systir systr dóttir doetr G móður moeðra systur systra dóttur doetra D móður moeðrum systur systrum dóttur doetrum A móður moeðr systur systr dóttur doetr * "nd"-Stämme: N.A. SING. PLUR. BEISPIELE N gefandi gefandr dómandi, Substantivierte Partizipia G gefanda gefanda eigandi, Präsentis, gebraucht als D gefanda gefandum búandi,... Nomina Agentis. A gefanda gefandr N.A. SING. PLUR. BEISPIELE N bóndi boendr froendi, Substantivierte Partizipia G bónda bónda fjándi,... Präsentis, gebraucht als D bónda bóndum Nomina Agentis. A bónda boendr * Wurzelnomina: MASK. SING. PLUR. SING. PLUR. SING. PLUR. SING. PLUR. SING. PLUR. N fótr foetr fingr fingr vetr vetr nagl negl maðr menn G fótar fóta fingrar fingra vetrar vetra nagls nagla manns manna D foeti fótum fingri fingrum vetri vetrum nagri nøglum manni mønnum A fót foetr fingr fingr vetr vetr nagl negl mann menn FEM. SING. PLUR. SING. PLUR. Nur wenige Substantive haben den N mórk merkr rót roetr Gen.Sg. auf -r, sehr viele dagegen G merkr marka rótar róta auf -ar (genaue Trennung unmögl.); D mørk mørkum rót rótum Bspl.: bót, bók, brók, hønd, A mørk merkr rót roetr strønd, støng, nátt (nótt),... --------------------------------------------------------------------------