Tajemnice...Grzegorczyk - Tajemnice taktyki - Przed kaûdym meczem do znudzenia mówi sië o zaîoûeniach taktycznych, a po meczu o dobrej lub zîej realizacji tych zadaï. Taktyka w wiëkszoôci meczów decyduje teraz o powodzeniu. Jej podporzâdkowuje sië nieomal wszystko. Nie zawsze w meczu biorâ udziaî wszyscy najlepsi. Czëôê trenerów zestawia druûynë w oparciu wyîâcznie o taktykë jakâ chce zastosowaê i dopiero do zaîoûeï taktycznych dobiera zawodników. Wymogi taktyki spowodowaîy rozwój informacji sportowej. Aby uîoûyê najlepszy plan trzeba dobrze znaê zawodnika. Znajomoôê trzeba zawieraê przed meczem. W czasie spotkania juû jest za póúno. Specjalne ekipy wywiadowców, dobrych znawców przedmiotu prowadzâ wiëc rozpoznania przeciwnika. Bardzo pomocne sâ kamery filmowe, magnetowidy i inne nowoczesne urzâdzenia rejestrujâce obraz boiska i meczu. Wôród fachowców czësto wybuchajâ spory na temat dominacji - taktyka czy technika? Oczywiôcie nikogo nie trzeba zbyt dîugo przekonywaê, ûe dla bezbîëdnej realizacji zaîoûeï taktycznych trzeba mieê bardzo dobrych zawodników: szybkich, sprawnych, inteligentnych, potrafiâcych samodzielnie rozwiâzywaê pewne sytuacje oraz bardzo dobrze wyszkolonych technicznie, bo technika jest jednak podstawâ wszelkich dalszych dziaîaï. Rola taktyki wzrosîa jednak ogromnie. Co to jest taktyka? Chyba nic innego jak umiejëtnoôê wykorzystania wîasnych atutów, przy równoczesnym wykorzystaniu wszystkich sîabych stron przeciwnika. Chodzi przy tym nie tylko o jakieô wyidealizowane sytuacje, lecz konkretne warunki terenowe (boisko) i atmosferyczne. Na szczególne podkreôlenie zasîuguje tu wykorzystanie wîasnych atutów, bowiem w przeszîoôci przekonaliômy sië nieraz, ûe naginanie zawodników do zaîoûeï taktycznych nie odpowiadajâcych im umiejëtnoôciâ czy temperamentom, koïczy sië poraûkâ. To tak jakby trener Górski na X Mistrzostwach Ôwiata kazaî swojej druûynie graê systemem wzmocnionej defensywy i nastawiî Szarmacha i Lato na dziaîanie obronne, podczas gdy wiadomo, ûe byli oni mistrzami ataku. Czësto sîyszymy, ûe druûyna gra takim lub innym systemem, reprezentuje taki lub inny styl. Co to jest system? To sposób ustawienia zawodników na boisku w czasie meczu. Obecnie stosuje sië róûne warianty systemu 1-4-3-3. Zaczynano jednak, z górâ sto lat temu, zupeînie inaczej. Jak wiadomo dzisiejsza piîka noûna powstaîa w Anglii w drugiej poîowie XIX wieku. W latach 1863-1871 po wyodrëbnieniu sië Zwiâzku Rugby i Zwiâzku Piîki Noûnej wydano pierwsze przepisy gry, które zmuszaîy do pewnych, okreôlonych sposobów gry. Dîugo jednak panowaîa na boiskach zasada "kupâ moôci panowie". Jeden zawodnik ustawiaî sië w bramce, jeden zostawaî mu do pomocy, a reszta pëdziîa do ataku strzelaê bramki, wychodzâc ze sîusznego skadinâd zaîoûenia, ûe gra w piîkë polega wîaônie na strzelaniu goli. Anglicy grali wiëc poczâtkowo systemem 1-1-9, potem 1-2-8, nastëpnie 1-1-2-7 lub 1-2-1-7, a wiëc mamy juû do czynienia z nowâ formacjâ miëdzy obronâ i atakiem, mianowicie pomocâ. W roku 1872 Szkoci w meczu z Anglikami, notabene wygranym, zastosowali wîasny "system szkocki". Ustawili sië 1-2-2-6 czym zupeînie wybili z konceptu napastników Anglii. Pokonani nie mogli sië pogodziê z takâ haïbâ i w odwet wymyôlili system, który przez wiele lat utrzymywaî sië nie tylko na boiskach Wysp Brytyjskich, lecz wszëdzie gdzie kopano futbolówkë. Byî to system klasyczny zwany takûe systemem "piramidy", której podstawë tworzyî atak, a wierzchoîek znajdowaî sië w bramce. 1-2-3-5 oto klasyczne ustawienie. Nastâpiîo w nim wyrównanie siî pomiëdzy atakiem i obronâ. Ewolucja powodowaîa coraz wiëksze zabezpieczenie bramki. Jej wynikiem jest system wîoski bardziej jeszcze zamykajâcy drogë do bramki, mimo ûe proporcje zawodników napadu i obrony zostaîy utrzymane. W tym systemie, bëdâcym tylko odmianâ klasycznego obroïcy strzegâ gîównie ôrodkowego pasa boiska, boczni pomocnicy kryjâ skrzydîowych, a ôrodkowy ôrodkowego napastnika. Z tego systemu wywodzi sië sîynne catenacio, które przyniosîo Wîochom wiele sukcesów. System austriacki wzmacniaî atak - przesuwaî do przodu caîâ trójkë pomocników w momencie wîasnego ataku. System "szwajcarskiego rygla" wzmacniaî z kolei linië obrony. Kiedy w 1925 roku zmieniono przepis o spalonym - wersja obecna, powstaîa moûliwoôê stosowania innego sposobu ustawiania druûyny. Pierwszy w 1930 r. zademonstrowaî to londyïski Arsenal. 1-3-2-5 oto wynalazek trenera Champana. Piâtka napastników nie stoi w jednej linii, lecz îâcznicy sâ cofniëci, wiëc linia ataku przypomina literë "W", natomiast pomoc i obrona literë "M". W tym systemie na ogóî stosuje sië sposób krycia "kaûdy swego", a wiëc boczni obroïcy kryjâ skrzydîowych, ôrodkowy obroïca ôrodkowego napastnika, pomocnicy îâczników. System ten, zwany WM podobnie jak klasyczny, przetrwaî wiele lat. Twórcami kolejnego systemu byli brazylijscy wirtuozi, chociaû spotkaê sië moûna z opiniami, ûe podobnie grali wczeôniej Wëgrzy (w okresie ôwietnoôci ich reprezentacji). System brazylijski zostaî ujawniony na Mistrzostwach Ôwiata w Szwecji w 1958 roku. 1-4-2-4 takie ustawienie sugeruje wzmocnienie obrony, kto jednak widziaî druûynë Brazylii w okresie kiedy zaskoczyîa przeciwników nowoczesnoôciâ ten nie moûe powiedzieê, ûe graîa ona defensywnie. Zmieniîy sië natomiast funkcje poszczególnych zawodników, przydzielono im inne zadania. Wprowadzenie pojëcia dwóch ôrodkowych obroïców i dwóch ôrodkowych napastników w duûym stopniu zrewolucjonizowaîo dotychczasowe zasady. Dziëki wîâczaniu sië pomocników do akcji ofensywnych stworzono moûliwoôê atakowania szóstkâ zawodników, co teû z powodzeniem robili Brazylijczycy. Kolejne systemy uwaûane zresztâ za odmianë "brasiliany" to: 1-3-3-4; i 1-4-4-2. Wszystkie ôwiadczâ o ciâgîym niepokoju twórczym szkoleniowców, o poszukiwaniu coraz bardziej skutecznych sposobów w celu osiâgniëcia zwyciëstwa. Polska w okresie sukcesów na Igrzyskach Olimpijskich w Monachium graîa w zaleûnoôci od przeciwnika systemem 1-4-4-2 lub 1-4-3-3. Na Mistrzostwach Ôwiata w RFN stosowaîa w zasadzie tylko ten ostatni, a w Hiszpanii - pierwszy. Niezaleûnie od systemów wyróûnia sië style i szkoîy piîkarskie. Co to jest styl? Jest to staîa cecha druûyny wystëpujâca w dîuûszym okresie czasu, to zespóî podobnych, czësto powtarzanych zagraï ofensywnych i defensywnych, stosowanych w czasie gry. Graê stylowo to graê zorganizowanie, wedîug pewnej myôli. Podstawâ oceny stylu jest przede wszystkim sposób podawania piîki, a ponadto inne elementy jak przyjmowanie piîki, charakterystyczne zagrania taktyczne, gra skrzydîami itp. Wyróûniamy styl szkocki, charakteryzujâcy sië duûâ liczbâ podaï pîaskich, styl angielski stosujâcy silne, dîugie podania czësto górne i ostatni, z najwiëkszym powodzeniem stosowany przez reprezentacje i kluby - styl totalny polegajâcy na wielkiej wymiennoôci funkcji zawodników w czasie gry, stosowania zasady: wszyscy atakujâ, wszyscy broniâ. Istotne znaczenie dla rozwoju piîkarstwa na ôwiecie miaîy style: angielski i szkocki. One stworzyîy fundamenty, na których rozwinëîy sië róûne odmiany, zwiâzane z lokalnymi warunkami, oparte o narodowy charakter czy teû temperament zawodników danego kraju lub strefy geograficznej. Te odmiany nazwano szkoîami. I tak znana jest szkoîa austriacka charakteryzujâca sië elegancjâ i pîynnoôciâ akcji (zwody, drybling, dokîadne podania). Szkoîa czeska podobnie jak austriacka wzoruje sië na stylu szkockim (krótkie przyziemne podania). Szkoîa wëgierska stawiaîa nacisk na wiëkszâ szybkoôê akcji, lepszâ kondycjë, zaciëtoôê w grze, jak równieû wysokâ technikë i umiejëtnoôê gry zarówno krótkimi, jak i dîugimi podaniami. Szkoîa îaciïska, którâ tworzyîy zespoîy Wîoch, Francji, Hiszpanii, Portugalii to dynamika, polot i fantazja, trochë gry na efekt, dla publicznoôci, ale teû szybkoôê akcji, ambicja i stawianie zarówno na skutecznoôê jak i przyjemnoôê dla zawodników. Najwybitniejszym tej szkoîy, która czerpaîa wzory zarówno ze stylu angielskiego jak i szkóî wëgierskiej i poîudniowoamerykaïskiej, byli Wîosi. Oni teû odnieôli najwiëksze sukcesy (trzykrotne mistrzostwo ôwiata). Wyróûnia sië jeszcze w Europie szkoîë ôrodkowoeuropejskâ, posiadajâcâ pewne cechy szkóî austriackiej, wëgierskiej i czeskiej. W grze naszych reprezentacji dopatruje sië cech tej wîaônie szkoîy. Oczywiôcie istniejâ i u nas róûnice regionalne, bo inaczej grano w piîkë w Krakowie (wzory szkockie), a inaczej na Ôlâsku (wzory szkockie poîâczone z angielskimi). Poza Europâ powstaîa szkoîa poîudniowoamerykaïska co wcale nie znaczy, ûe nie ma w niej wielu elementów typowych dla stylów zrodzonych na naszym kontynencie. Jej cechy charakterystyczne to wirtuozeria techniczna, wielka improwizacja i indywidualnoôê. Ta szkoîa najbardziej podoba sië kibicom, bo w swej istocie wiëcej ma gry na pokaz niû skutecznoôci. Mówiâc o taktyce, systemach, stylach i szkoîach naleûy przypomnieê X Mistrzostwa Ôwiata i rolë jakâ na nich odegrali Polacy. Druûyna biaîo-czerwonych wywalczyîa trzecie miejsce, co z pewnym zaskoczeniem odnotowano w kronikach ôwiatowego sportu. Wiëksze jednak zdumienie wywoîaî styl w jakim Polacy odnieôli sukces. Przegrali tylko jedno spotkanie z póúniejszym mistrzem ôwiata - RFN. Zaskoczyli wszystkich przeciwników "polskim stylem" gry, jak okreôliîa to w czasie mistrzostw fachowa prasa. Doôê powiedzieê, ûe Polak Grzegorz Lato zostaî królem strzelców finaîowego turnieju X Mistrzostw Ôwiata zdobywajâc 7 bramek, a druûyna Polska zdobyîa pozîacany puchar redakcji Kickera ufundowany dla zespoîu grajâcego najbardziej ofensywnie. Polacy z powodzeniem stosowali elementy gry totalnej. Co charakteryzowaîo ich grë? Sposób ofensywny, atakowanie zaraz po stracie piîki, agresywnoôê na caîym boisku, szybki atak, przerzuty akcji z jednej strony boiska na drugâ, ciâgîe zmiany miejsc, rzucanie piîki w wolne pole, stosowanie szybkiego tempa gry po strzelonej bramce, umiejëtne zmiany rytmu gry, wîaôciwe wykorzystanie indywidualnych umiejëtnoôci kaûdego zawodnika i twórcze zaangaûowanie w realizacjë zaîoûeï taktycznych, pozostawianie pewnej swobody w podejmowaniu decyzji na boisku. To wszystko poparte wielkâ ambicjâ, kondycjâ i dobrym wyszkoleniem technicznym przyniosîo efekty. Moûna wiëc powiedzieê, ûe Polacy mieli swój powaûny wkîad w taktykë gry na X MÔ. Do tego dodaê jeszcze trzeba dobre rozeznanie siî przeciwnika i wykorzystanie zdobytych informacji. W widowisku piîkarskim nie moûe istnieê scenariusz, wedîug którego potoczy sië gra. Okazaîo sië jednak, ûe przy dobrej znajomoôci siî wîasnych i przeciwnika moûna zaplanowaê pewne sytuacje, oczywiôcie bez umieszczania ich w czasie. Rzecz bowiem w tym, aby odpowiednio rozwiâzywaê zaistniaîe sytuacje w oparciu o posiadanâ juû wiedzë. --- Powyûszy fragment pochodzi z ksiâûki Stefana Grzegorczyka "Z piîkâ na ty" (Warszawa 1988). przepisaî SZAMAN