Historia komputerów od Turinga  ENHistoria Komputerów  Komputer jest systemem cyfrowym o nastėpujācych cechach charakterystycznych:  - wejōcie (umoūliwia wprowadzenie do jego pamiėci ciāgów wektorów informacji cyfrowej - pamiėź (jest to magazyn informacji do przechowywania danych, rozkazów i wyników przetwarzania) - ukīad arytmetyczno-logiczny (umoūliwia realizacjė operacji arytmetyczno-logicznych na dowolnych danych wyprowadzonych z pamiėci lub wprowadzonych wejōciem) - ukīad sterowania (na jego wejōcie wprowadzane sā rozkazy przechowywane w pamiėci) - toūsamoōź formy przedstawiania danych i rozkazów (dane i rozkazy muszā byź przedstawiane w tej samej postaci) - zdolnoōź podejmowania decyzji (komputer posiada moūliwoōź wyboru przyszīych operacji arytmetyczno-logicznych, w zaleūnoōci od wyników juū zrealizowanych operacji arytmetyczno-logicznych) - wyjōcie (umoūliwia przekazanie uūytkownikowi lub innemu systemowi technicznemu ciāgu wektorów informacji cyfrowej otrzymanego w wyniku zrealizowanego przetwarzania)  Przy omawianiu historii komputerów nie sposób pomināź Alana Turinga. Badacz, Anglik Alan Turing wymyōliī w latach 1935-1938, sam jeden maszynė logiczno-matematycznā, czysto abstrakcyjnā i teoretycznie uniwersalnā, przy której po raz pierwszy pojawiī siė pomysī automatu algorytmicznego. Wiedzė oraz podobieļstwa miėdzy podstawowymi dziaīaniami w logice oraz teoretycznym funkcjonowaniem obwodów przeīāczeļ elektrycznych wzbogaciīo wreszcie stopniowo wielu badaczy - Amerykanie, jeden Rosjanin, dwóch Japoļczyków - którzy rozwinėli liniė rozpoczėtā w 1886r. Ewolucjė ukoronowaī mīody Amerykanie Claude Shannon przedstawiajāc w 1937r. bīyskawicznā i ostatecznā syntezė, w której w elegancki sposób poīāczyī technologiė elektromechanicznā, algebrė Boole'a oraz system binarny. Prace teoretyków zapowiadaīy pojawienie siė realizatorów: George'a Stibitza i Howarda Aikena w St. Zjedn., Konrada Zusego w Niemczech oraz Johna Womersleya w Anglii. ENRzecznicy systemu binarnego  Doktor nauk Luis Couffignal (1902-66) byī drugim Francuzem, projektodawcā binarnej maszyny do liczenia. Jako temat swej pracy doktorskiej napisanej w 1938r. Couffignal zaproponowaī plany elektromechanicznego kalkulatora powszechnego uūytku, binarnrgo i sterowanego staīym programem. Pewne elementy maszyny przypominajā w uproszczeniu architekturė pierwszych komputerów:  - "rejestr ogólny" - "jednostka mnoūāca" - "konwertor dziesiėtno-dwójkowo-dziesiėtny" - "numeryczna tabela funkcji" - "rejestr porównawczy" - "jednostka wejōcie-wyjōcie"  Maszyna ta mogīa wykonywaź wszystkie cztery dziaīania arytmetyczne. Alan Mathieson Turing urodziī siė w Londynie 23 czerwca 1912r. jako drugi syn w bogatej rodzinie mieszczaļskiej: jego ojciec pracowaī w Indian Civil Service, trzech czīonków rodziny po stronie rodziny wchodziīo w skīad Akademii Nauk. Turing poczuī w sobie ūyīkė matematyka zanim nauczyciele odkryli w nim te zdolnoōci. W wieku 14 lat objawiī uzdolnienia do rachunku caīkowitego, który nie figurowaī jeszcze w progrramach szkolnych. Po ukoļczeniu gimnazjum w Sherbourne w hrabstwie Dorset Alan zapisaī siė w 1931r. do King's College Uniwersytetu w Cambridge, gdzie mógī objawiź swe zdolnoōci intelektualne. Egzaminy zdawaī, nie zaniedbujāc ani na moment swych ulubionych sportów: piīki noūnej, wioōlarstwa i biegów. Po studiach ukoļczonych z najlepszā notā z logiki matematycznej i z wyróūnieniem za rozprawė o "teorii bīėdów Gaussa", za którā otrzymaī nagrodė Smitha, zostaī natychmiast zatrudniony jako asystent przez swā uczelniė i byī najmīodszym dyplomantem, jaki kiedykolwiek dostaī takie stanowisko: w 1935r. Turing miaī zaledwie 23 lata, ale bėdāc wczeōnie dojrzaīym, jak wszyscy genialni matematycy, osiāgnāī juū swój peīny rozkwit. Poczāwszy od 1935r. Turing zaczāī pasjonowaź siė logikā matematycznā. Rozwaūania swoje zamknāī w 350stronicowej pracy zatytuīowanej: "Liczby wyliczalne a ich zastosowanie w problemie rozstrzygalnoōci". Dla Turinga kaūda funkcja matematyczna wyliczalna przez czīowieka winna byź równieū wyliczalna przez maszynė, albowiem funkcja ta zakīada istnienie jakiegoō algorytmu. Automat mógīby robiź to, co potrafi zrobiź czīowiek, wystarczy tylko daź mu odpowiedni program pracy. O ile w Europie najpowaūniejszymi oōrodkami badawczymi w zakresie matematyki wyūszej byīo Cambridge i niemiecki uniwersytet w Getyndze, o tyle drugi biegun zaczāī powstawaź poza Atlantykiem, w Princeton. Zebrali siė tam juū Einstein, Courant, Lefschetz, Post, von Neumann, A, Church, doīāczyź do nich miaī i Goodel. Turing znaī prace von Neumanna, wėgierskiego Ūyda, emigranta do Stanów Zjednoczonych, który stanie siė jednym z najwiėkszych protagonistów rozwoju elektronicznych rachunków cyfrowych. Alonzo Church pasjonowaī siė równieū zagadnieniami rozstrzygalnoōci. W 1936r. opublikowaī "An Ubsolvable Problem of Elementary Number Theory". ENMASZYNA TURINGA  Koncepcja Turinga obejmowaīa trzy elementy:  - jednostkė kontrolnā, którā moūna wykorzystywaź do dowolnej liczby ustalonych "trybów pracy". - taōmė papieru, dowolnie dīugā, potratkowanā, kaūda z tych kratek moūe pozostaź pusta, bādś zawieraź jeden (i tylko jeden) jakiō symbol wybrany z ustalonego, a nie ograniczanego iloōciowo zbioru. - ruchomy w stosunku do taōmy czytnik/pisak, sīuūācy jako wymiennik informacji z jednostkā kontrolnā, który w danym momencie moūe czytaź, wymazywaź, lub zapisywaź informacjė w jednej tylko kratce  Maszyna Turinga dziaīaīa etapowo, poprzez sekwencjė kolejnych dziaīaļ podstawowych. W kaūdym stadium dziaīanie jej okreōla:  - znak umieszczony w kratce miejsca poīoūenia czytnika/pisaka; - "tryb" narzucony przez jednostkė kontrolnā  W kaūdym stadium maszyna moūe:  - na poziomie urzādzenia odczytu/zapisu: * odczytaź, wykasowaź lub zapisaź znak w kartce * postāpiź o jednā kratkė w lewo lub prawo lub teū pozostaź w miejscu - na poziomie jednostki kontrolnej: * przejōź w inny tryb lub utrzymaź aktualny  ENDECYDUJĀCY WKĪAD SHANNONA  Claude Elwood Shannon urodziī siė 30 kwietnia 1916r. w Gaylord (stan Michigan). Po odbyciu studiów na uniwersytecie stanowym, w roku akademickim 1933/34 zapisaī siė na wydziaīmatematyki MIT. Dla podreperowania studenckiej kieszeni zatrudniaī siė w zmniejszonym wymiarze godzin jako operator analizatora róūnicowego, skonstruowanego przez Vannevara Busha. Shannon poōwiėciī siė badaniom cyfrowych obwodów kumutacyjnych. Stwierdziī, ūe trzeba wykorzystaź drogė podsuwanā przez Boole'owskie operatory I, LUB, NIE. We wszystkich trzech przypadkach operacje do wykonania sprowadzajā siė do podjėcia jednej z dwóch decyzji: "tak" lub "nie", "prawdziwe" lub "bīėdne", "0" lub "1". Shannon uogólniī, ūe kaūda operacja myōlowa, która moūe byź zdefiniowana okreōlonā liczbā etapów wykonujācych funkcje I, LUB, NIE, moūe byź zautomatyzowana za pomocā przekaśników". ENPIERWSZE MASZYNY ELEKTROMECHANICZNE  W koīach naukowych koniecznoōź posiadania nowych, a potėūnych narzėdzi staīa siė siė, poczāwszy od 1935r. oczywista; te same zainteresowania objawili wkrótce wojskowi, najpierw, by móc rozwiāzywaź problemy balistyki i prowadzenia ostrzaīu przeciwlotniczego, nastėpnie do rozszyfrowywania informacji. W Stanach Zjednoczonych Vannevar Bush (1890-1974) jako pierwszy naszkicowaī ogólne zaīoūenia rewelacyjnego kalkulatora. Czīowiek ten cieszyī siė duūym autorytetem i przez caīy okres swej kariery zawodowej speīniaī tu doniosīā rolė katalizatora. W 1917, po przystāpieniu Stanów do wojny zaczāī pracowaź w US Navy, w laboratorium prowadzācym badania broni do zwalczania īodzi podwodnych. Po demobilizacji kierowaī w MIT pracami nad przesyīem energii elektrycznej. Gdy otrzymaī nominacjė profesorskā, zostaī prezesem swego instytutu. W podziemiach wīasnego domu Bush urzādziī warsztat, w którym montowaī projektowane przezeļ nowe urzādzenia; wōród nich przyrzādy do rachunku analogowego. W 1925r., wspomagany przez kilku innych naukowców, zbudowaī swojā pierwszā maszynė zdolnā do rozwiāzywania równaļ róūniczkowych. W 1935r. Vannevar Bush zaangaūowaī MIT w budowė duūego, hybrydowego kalkulatora analogowego, sterowanego czėōciowo programem z taōmy papieru perforowanego. Przedsiėwziėcie zakoļczono dopiero w 1942r. Ze wzglėdu na wojnė trzymano je w tajemnicy. W listopadzie 1937r. George Stibitz postanowiī wyprodukowaź u siebie eksperymentalny sumator binarny. Wziāī kilka przekaśników telefonicznych i poōwiėciī weekend na majsterkowanie przy swoim urzādzeniu. Kiedy dokonaī montaūu, mógī dodaź dwie liczby binarne. W Laboratoriach Bella urzādzenie to nie wzbudziīo jednak ūadnego entuzjazmu. System binarny stanowiī przeszkodė dla zwykīego ōmiertelnika. Potem rozwiāzaī ten problem - operator pracowaī w systemie dziesiėtnym, maszyna zaō w binarnym. W poczātkach lata 1938 Stibitz opracowaī plany kalkulatora zdolnego przetwarzaź liczby 8-cyfrowe. Wykonawcā projektu miaī byź S. B. Williams. Konstrukcjė maszyny nazwanej Complex Number Computer rozpoczėto w kwietniu 1938, zaō ukoļczono w paśdzierniku tegoū roku. Wykorzystywano jā do prac w Laboratorium. Miaīa 450 przekaśników i 10 przeīāczników typu "Crossbar", a pracowaīa na liczbach 8-cyfrowych ze staīym miejscem dziesiėtnym. Complex Computer zostaī zaprezentowany publicznie 11 wrzeōnia 1940 r. podczas kongresu Amerykaļskiego Stowarzyszenia Matematyków. ENInicjatywa Howarda Aikena  Howard Aiken wysunāī trzy kryteria radykalnego odróūniania kalkulatora naukowego od zestawu mechanograficznego:  - zdolnoōź przetwarzania zarówno liczb dodatnich, jak i ujemnych - moūliwoōź automatycznego przywoīywania rozmaitych tablic funkcji matematycznych potrzebnych przy prowadzonych wīaōnie rachunkach - zdolnoōź automatycznego obrazowania po kaūdym etapie obliczeļ wartoōci numerycznej zmiennych funkcji  Przedstawiī nastėpnie ogólne zaīoūenia przyszīego kalkulatora naukowego. Miaī wykonywaź dziaīania na liczbach dziesiėtnych, 23-miejscowych, w tym przecinek i 10 miejsc po przecinku). Projektem zainteresowaī siė szef firmy IBM, Thomas Watson. Efektem pracy byī kalkulator zwany ASCC ukoļczony w styczniu 1943 r. Miaī 16 m dīugoōci, 60 cm szerokoōci i 2,60 m wysokoōci. Waūyī 5 ton. Wprowadzenie danych nastėpowaīo za poōrednictwem kart, taōm perforowanych lub za pomocā 60 rejestrów zīoūonych z 24 przeīāczników dziesiėtnych. Wyniki pokazywane byīy na kartach lub taōmach perforowanych. Maszyna potrzebowaīa:  - 0,3 na dodawanie, odejmowanie, przeniesienia i zerowanie - 4-6 sekund na mnoūenie - 11-16 sekund na dzielenie  Budowa ASCC kosztowaīa 300 - 400 tys. dolarów. Znacznā czėōź wydatków zostaīa pokryta z funduszy marynarki, która od poczātków 1942 r. zastrzegīa sobie korzystanie z kalkulatora przez okres wojny. ASCC przemianowano na Harvard Mark I. Za nim poszedī MArk II, zamówiony przez oōrodek balistyczny z Dahlgren, zaprojektowany w 1945 a ukoļczony w czerwcu 1947 r. Czėōciowo elektroniczny Mark III zostaī wykonany w 1950 r. a zaraz po nim pojawiī siė Mark IV, w którym zainstalowano juū parė rdzeni magnetycznych. Po Marku IV uniwersytet harvardzki zarzuciī produkcjė kalkulatorów. IBM zaō zbudowaī kolejny kalkulator o nazwie SSEC. Maszyna rozpoczėīa pracė w 1948 r. na parterze budynku IBM w Nowym Yorku. Byī to jedyny cywilny kalkulator amerykaļski z lat 1948-52, który moūna byīo swobodnie wynajāź w cenie 300 dolarów z godzinė. SSEC zdemontowano w 1952 r., gdy pobiīy go maszyny elektroniczne. Tak, jak kolejne Marki harvardzkie, SSEC byī kalkulatorem opartym na przestarzaīej technologii przekaśnikowej. ENKONRAD ZUSE, NIEMIECKI PIONIER-SAMOTNIK  Zuse wpadī na teoretyczny model maszyny zdolnej do przeprowadzenia dowolnej sekwencji dziaīaļ, pod warunkiem, ūe ktoō potrafi je wyraziź algorytmem. Doszedīa on do tych samych wniosków, co Turing, choź go nie znaī. Maszyna Zusego skīadaīe siė z 4 podzespoīów:  - jadnostki pamiėci - selektora - urzādzenia kontrolnego - jednostki arytmetycznej  Skonstruowaī on maszyny V1, V2 i V3. V3 zostaīo ukoļczone 5 grudnia 1941 r. Staīo w piwnicy aū do chwili, gdy 6 kwietnia budynek zostaī zbombardowany. Maszyna pracowaīa na liczbach 22-cyfrowych, wyraūanych w trybie "przecinka zmiennego", zaō wprowadzanie danych nastėpowaīo przy uūyciu 35-milimetrowych taōm filmowych. Po ukoļczeniu V3, Zuse otrzymaī zamówienie na maszynė mogācā przyōpieszyź prace nad realizacjā latajācych bomb Henschel 293. Kalkulator ten, zwany "S1" zostaī szybko wyprodukowany i zastāpiī pracė 30-35 kobiet pracujācych na 3 zmiany. S1 dziaīaī od 1942 - 1944 r. gdy zostaī zbombardowany. Póśniej Zuse skonstruowaī model S2, który równieū zostaī zmieciony z powierzchni ziemi. Póśniej pracowaī nad V4, maszyny zdolnej do przechowywania w pamiėci 1024 liczb zīoūonych z 32 cyfr binarnych. Model ten ewakuowano z Berlina do Getyngi ze wzglėdu na ciāgīe bombardowania. Potem maszynė ukryto w masywie Harzu. Wojnė przetrwaīa przez przypadek - nazywaīa siė V4 i myōlano, ūe to nowa broļ. Po wojnie byī to jedyny automatyczny kalkulator binarny w Europie. ENPIERWSZE KROKI W STRONĖ RACHUNKU ELEKTRONICZNEGO  Szybki rozwój radiofonii przebiegaī w Stanach Zjednoczonych chaotycznie z uwagi na wielkoōź rynku. Pod koniec 1922 r. byīo tam 30 stacji nadawczych a dwa lata póśniej liczba ta przekroczyīa póī tysiāca. Informacje o nowinkach z dziedziny elektroniki rozchodziīy siė za poōrednictwem inūynierów radiotechników i róūnych klubów. Znacznā rolė w ewolucji wiodācej od powstania pierwszych kalkulatorów elektronicznych do nowoczesnych komputerów odegrali naukowcy firmy RCA (Radio Corporation of America). W firmie IBM doōwiadczalnymi badaniami elektronicznymi zajmowali siė inūynierowie R. L. Palmer i J. W. Bryce. Koncepcje IBM opieraīy siė na dobrze juū opanowanej technice elektromagnetycznej. Pod koniec 1942 r. jeden z naukowców firmy IBM, Phelps zbudowaī multyplikator elektroniczny mogācy wykonaź dziaīanie metodā powtórzonych dodawaļ z przesuniėciem w lewo. ENPLANY HELMUTA SCHREYERA  Helmut Schreyer podziwiaī ōcisīoōź koncepcji naukowych Zusego w dziedzinie programowania, jėzyka i arytmetyki binarnej. Pomagaī Zusemu w budowie jego kalkulatora. Byī jednak przekonany, ūe elementy elektroniczne bėdā znacznie wydajniejsze przy liczeniu od elektronicznych. Dziėki subwencjom Niemieckiego Instytutu Badaļ Lotniczych Schreyerowi udaīo siė zbudowaź model doōwiadczalny ze 150 lamp, zostaī on jednak uszkodzony wskutek nalotów na Berlin w 1945 r. 11 czerwca 1943 r. Schreyer uzyskaī patent nr 937 170 na swā elektronicznā maszynė liczācā. ENSAMOTNY PIONIER: ATANSOFF  Czīowiekowi temu zawdziėczamy pierwszā amerykaļskā próbė skonstruowania kalkulatora zīoūonego z elementów elektronicznych. Przede wszystkim spróbowaī rozwiāzaļ opartych na technice rachunku analogowego. Zbudowaī mechanizm analogowy, który pozwalaī rozwiāzywaź równania LAplace'a. Od 1935 r. ōwiadom byī juū ograniczeļ metody analogowej. W 1939 r. skonstruowaī z pomocā C. Berry'ego prototyp mogācy dodawaź lub odejmowaź 16-cyfrowe liczby binarne. Byīa to pierwsza maszyna liczāca na lampach elektronicznych. ENPRACE ANGLIKÓW  W 1919 r. Holender, Hugo Aleksandre otrzymaī patent na maszynė szyfrujācā depesze. Nie potrafiāc jej jednak skonstruowaź, odstāpiī swe prawa berliļskiemu mechanikowi Arthurowi Scherbiusowi. Ten poprawiī plany kocha i zbudowaī niezawodnā maszynė, którā nazwaī Enigmā. Za rzādów Hitlera dostrzeūono wyjātkowe moūliwoōci Enigmy- maszyny taniej, solidnej, zdolnej dawaź 22 miliony róūnych, niepowtarzalnych kombinacji. Wīadze wycofaīy z rynku istniejāce egzemplarze i od 1934 r. niemieckie wīadze wojskowe zaczėīy stosowaź Enigmy. Jednak zarówno Polakom, jak i Amerykanom udaīo siė zakupiź Enigmy. ENPOLSKA "BOMBA"  Maszyna ta zostaīa zaprojektowana przez matamatyka kryptologa Mariana Rejewskiego. Skīadaīa siė z szeōciu polskich replik Enigmy rozmieszczonych wokóī wspólnej osi napėdowej, tak aby w sposób najszybszy moūna byīo badaź kombinacje kluczy. Polacy zdawali sobie sprawė, ūe nia majā ōrodków na ulepszanie maszyn deszyfrujācych. Przekazali sojusznikom francuskim i angielskim obie polskie kopie Enigmy, jak i plany Bomb. ENALAN TURING PRZYSTĖPUJE DO DZIEĪA  Z koļcem lata 1938 r. Turing zostaī poinformowany o kīopotach, jakich alianckim sojusznikom przysparzaīa Enigma oraz o pracach podjėtych przez Polaków. Miaī otrzymaź kredyty potrzebne do pracy nad skonstruowaniem maszyn deszyfrujācych. Mógī wiėc sīuūyź krajowi oraz sprawdziź czėōź swych teorii. "Bomba" Turinga zostaīa ukoļczona w pierwszych miesiācach 1940 roku. ENMASZYNY "ROBINSON"  Choź Turing znacznie udoskonaliī polskie Bomby, to na rozszyfrowanie meldunków nadal trzeba byīo czekaź okoīo 10 godzin. Maszyny Robinson zainicjowaī matematyk Max H. A. Newman. Ich skutecznoōź opieraīa siė na szybkoōci odczytu i przetwarzania danych. Nastėpcā Robinsonów byīy maszyny Coloss. Pierwszy Coloss rozszyfrowywaī depesze szyfrowane za pomocā 10-rotorowego Geheimschreibera - odmiany Enigmy. Colossa obsīugiwaīo 20 deszyfrantów i 273 pracujāce na zmiany pomocnicze. Model Coloss II miaī 2400-2500 lamp elektronowych. Byī on 5-krotnie szybszy, niū model wyjōciowy. Colossy angielskie, o rozmiarach nieporównywalnie mniejszych, niū ENIAC, ale wyprodukowane w wiėkszej liczbie egzemplarzy, miaīy parė ciekawszych rozwiāzaļ, nowoczeōniejszych, niū u ich amerykaļskiego konkurenta. Milczenie panujāce wokóī Colossów miaīo wpīyw nato, ūe tytuī "pierwszego w historii kalkulatora elektronicznego" przyznano amerykaļskiemu ENIAC-owi. ENNarodziny ENIAC-a (Electronic Numerical Integrator and Computer)  Konstrukcja ENIAC-a zainaugurowana zostaīa oficjalnie 1 lipca 1943 r., jednakūe pracerozpoczėto juū 31 maja. Pod koniec grudnia wypróbowano pierwszy licznik elektroniczny zaprojektowany przez Eckerta. Zamiast czterech planowanych akumulatorów postanowiono zwiėkszyź ich liczbė do dwudziestu. Konstrukcja trwaīa do jesieni 1945. ENIAC staī siė ogromnā maszynā, zmontowanā w formie 42 pomalowanych na czarno szaf z blachy stalowej. Kaūda z nich miaīa 3 m wysokoōci, 60 cm szerokoōci i  30 cm gīėbokoōci. Z przodu widniaīo wiele wyīāczników i ōwiateīek kontrolnych. U góry biegīy przewody wentylacyjne odbierajāce ciepīo wydzielane przez 18.800 sztuk lamp elektronowych. Poza 42 szafami staīy 3 szersze, zmontowane na duūych kóīkach dla uīatwienia ich przesuwania. Podstawowymi komórkami pracy ENIAC-a byīy "akumulatory". Kaūdy z nich potrafiī:  - zapamiėtaź liczbė dziesiėtnā - wykasowaź jā - przekazaź innemu akumulatorowi - dodaź drugā liczbė do juū istniejācej i zapamiėtaź ten wynik  Kaūdy akumulator miaī 550 lamp elektronowych. Liczby akceptowane przez ENIAC-a ograniczone byīy do 10 cyfr w systemie dziesiėtnym, zaopatrzonych znakiem + lub - i staīā pozycjā przecinka. Do przenoszenia liczb sīuūyīo 10 linii elektrycznych, zaō 100 linii do przekazywania impulsów programu. W 1955 r. Gene Amdahl projektuje IBM 704, pierwszy komercyjny komputer z jednostkā zmiennoprzecinkowā. Rok póśniej powstajā pierwsze konstrukcje z tranzystorami zamiast lamp. W roku 1959 IBM opracowuje komputer IBM 1401/1402 wykorzystujācy taōmė magnetycznā jako pamiėź zewnėtrznā, a pamiėź na rdzeniach ferrytowych - jako pamiėź operacyjnā. Komputer ten sprzedano w skali naprawdė masowej (ponad 12 tys egzemplarzy) Po 1956 r. cybernetyka przestaje byź zakazanym miazmatem zachodniej burūuazji i komputery powstajā teū w ówczesnym ZSRR - w 1956 r. Strieīa, potem zaō Miļsk 222. W 1958 r. swój komputer Gamma 60 prezentuje francuski Bull. W poīowie lat szeōździesiātych powstajā kolejne komputery europejskie: wīoski Olivetti oraz brytyjskie: Ferranti i ICT. Ta ostatnia rozpoczėīa systemem ICT 1200, a potem opracowuje znanā seriė ICT 1904/1905. Firma zmieniīa potem nazwė na ICL, zaō komputery serii 1900 staīy siė pierwowzorem naszej Odry serii 1300. Jednā z najciekawszych konstrukcji tego okresu jest Ferranti Atlas, z pamiėciā stronicowanā, realizacjā pamiėci wirtualnej przez system operacyjny oraz przetwarzaniem potokowym. W 1965 r., najpierw na komputerach GE, potem zaō Honeywella, rozpoczynajā siė prace nad pierwszym prawdziwym systemem wielodostėpnym - o nazwie Multics - pracujācym w podziale czasu i realizujācym ideė zaproponowanā jeszcze w 1959 roku przez jednego z pionierów prac nad oprogramowaniem, Johna McCarthy'ego. System Multics doczekaī siė nawet wersji na procesor Intela. ENWSPANIAĪA TRZYSTA SZEŌŹDZIESIĀTKA  IBM System/360 staī siė wprost modelowym wzorcem projektowania komputerów. Na jego architekturze wychowaīy siė caīe pokolenia informatyków. Byīa to pierwsza maszyna z mikroprogramowā realizacjā rozkazów. Poniewaū w ramach Systemu/360 projektowano caīy szereg komputerów do zastosowaļ uniwersalnych, wybrano maīā dīugoōź przetwarzanej porcji informacji - jednostkā byī bajt, zdefiniowany przez projektantów IBM najpierw jako grupa bitów charakterystyczna dla danej dziedziny zastosowaļ, a potem sformalizowany w dokumentacji firmy 8 bitów. Komputer nazwano System/360, bo miaī to byź caīy system czy rodzina komputerów, zaō liczba 360 miaīa symbolizowaź wszechstronnoōź (360 stopni dookoīa) W 1965 r. na rynku ukazaīy siė modele 360/30, 360/40 i 360/50, 360/75, a w nastėpnym roku 360/20, 360/44 i 360/55. Potem ukazaī siė model 360/67 - pierwszy udany eksperyment firmy z systemem pracujācym w podziale czasu. W ramach rodziny zachowano peīnā kompatybilnoōź na poziomie kodu binarnego, kontynuowanā w kolejnych systemach mainframe (okreōlenie mainframe oznacza "porzādne komputery", których jednostka centralna stoi w sali komputerowej w oddzielnej szafce) IBM aū do dnia dzisiejszego - na najnowszym S/390 muszā dziaīaź programy napisane w Cobolu ponad źwierź wieku temu! Do 1971 roku, czyli do pojawienia siė sīynnej rodziny - Systemu/370 - wyprodukowano ponad 14 tys. sztuk róūnych modeli S/360. System/360 pozwoliī korporacji oderwaź siė od konkurencji na tyle, ūe w USA mówiono wtedy o przemyōle komputerowym - "IBM i siedmiu krasnoludków". Oprócz Systemu/360 IBM, w drugiej poīowie lat szeōździesiātych zaczėto produkcjė drugiego "kultowego" komputera - UNIVAC-a 1108. Zastosowano w nim m.in. bėbnowā pamiėź masowā FASTRAND o ōrednim czasie dostėpu 98 mn, pojemnoōci 22 Msīów 36-bitowych, procesor taktowany czėstotliwoōciā 1,3 MHz, pamiėź o pojemnoōci 512 Ksīów. Univac kosztowaī 1,6 mln dolarów. W latach siedemdziesiātych, producentów duūych systemów byīo jeszcze wielu: w USA m.in. Borroughs, Control Data, Honeywell, NCR, Varian, Scientific Data Systems, Unisys, w Japonii Hitachi, Fujitsu, NEC, w Europie - Bull, ICL, Siemens. Po roku 1971 pojawia siė IBM System/370, kolejno w wersjach 135, 138, 145 i 148. Szybko rozwija siė teū branūa produkcji urzādzeļ peryferyjnych - elektromechanicznych (czytniki i dziurkarki taōmy papierowej i kart dziurkowanych) i magnetycznych oraz elektronicznych (jednostki pamiėci taōmowej, dyski, monitory i terminale). Produkcja komputerów rozkrėca siė takūe w ZSRR - powstajā kolejne modele maszyn Miļsk, Ural i ormiaļskie systemy Nairi i Razdan. Pojawia siė równieū pierwszy "klon" systemu IBM S/370 - Amdahl 470, skonstruowany przez byīego konstruktora IBM, Gene Amdahla. W Polsce z kolei królowaīy systemy Odra 1204, póśniej zaō 1300 produkowane przez wrocīawskie zakīady Elwro. Seria 1300 byīa kompatybilna z angielskimi komputerami ICL 1904/1905. Jeōli chodzi zaō o stronė czysto sprzėtowā, to Odra byīa nowoczeōniejsza od ICL 1905, bo wykonywano jā w wyūszej skali integracji ukīadów scalonych. Dziėki dobrym ukīadom z brytyjskim producentem Elwro mogīo dostarczaź do Odry bogate oprogramowanie systemowe i uūytkowe systemów ICL 1900. Kompatybilnoōź pozwoliīa równieū na uūywanie zachodnich urzādzeļ peryferyjnych, np. procesorów komunikacyjnych oraz duūych pamiėci dyskowych. Centrum obliczeniowe GUS posiadaīo Odrė z maksymalnie rozbudowanā pamiėciā operacyjnā (256 Ksīów), kilka dysków o pojemnoōci 60 MB i kilka 8 MB, procesory komunikacyjne i kilkanaōcie jednostek pamiėci taōmowej PT3 i kilka szybkich drukarek wierszowych. Na poczātku lat osiemdziesiātych na tzw. najwyūszych szczeblach podjėto decyzjė o wspólnej produkcji w krajch RWPG rodziny komputerów RIAD, naōladujācych IBM System/360. Niemal z dnia na dzieļ trzeba byīo zatrzymaź dalszy rozwój Odry i rozpoczāź wytwarzanie Riada. Udaīo siė w Elwro uruchomiź produkcjė R-32. Obecnie liczba producentów systemów mainframe zmniejszyīa siė. Mocno trzyma siė IBM. Po seriach S/360 i S/370 przyszīy komputery serii 43xx, potem ES/9000 i obecna S/390. Obecnie wrzuca siė do jednego worka wszystkie serwery - od systemów maīych (RS/6000), ōrednich (AS/400), aū po mainframe S/390 (nazwane serwerami przedsiėbiorstw). Systemy mainframe dostarczajā równieū francuski Bull oraz niemiecki Siemens Nixdorf. Spoōród firm japoļskich superkomputerów dostarczajā: NEC (seria SX-4), Hitachi (M Series) i Fujitsu (VX, VPP 300 i VPP 700). Wymieniane powyūej systemy odznaczajā siė tym, ūe zwykīy "wyjadacz chleba" nie ma do nich dostėpu. Uūytkownikom indywidualnym pozostajā wiėc komputery domowe. Ich ekspansja rozpoczėīa siė w latach osiemdziesiātych, gdy pojawiīy siė komputery 8-bitowe. Byīy to 3 rodziny komputerów: Atari, Commodore i Spectrum. Czas mijaī i coraz wiėcej tych wspaniaīych maszynek trafiaīo pod strzechy domowe. Najwiėkszā popularnoōź zdobyī Commodore 64. Zastosowano w nim procesor Motoroli o symbolu 6502 taktowany zegarem 1 Mhz C-64 mógī wyōwietliź na ekranie o rozdzielczoōci 200x160 16 kolorów. Pamiėź operacyjna tego komputera miaīa 64 kb. Rewolucjā w dziedzinie komputerów domowych byīa wprowadzona w 1985 r przez firmė Commodore Amiga 500. Komputer ten posiadaī procesor taktowany czėstotliwoōciā 7,14 MHz, 8 bitowy dświėk (4 kanaīy) i wspaniaīā jak na owe czasy grafikė (moūliwe byīo wyōwietlenie 4096 kolorów jednoczeōnie w rozdzielczoōci do 360x566 lub 16 kolorów w rozdzielczoōci 768x566). Pamiėź operacyjna miaīa wielkoōź 512 kb i rozszerzalna byīa do 11 Megabajtów. W porównaniu do 16 kb ZX Spectrum i 64 kilobajtów C-64 i Atari XL/XE byīa to wielkoōź szokujāca. Równieū moc obliczeniowa 0,5 Mipsa (Million Instructions Per Second) i 16 Bitowa architektura nie pozostawaīa bez znaczenia nie pozostawaīa bez znaczenia. Amiga z miejsca zdobyīa rynek gier komputerowych i rzesze fanów, wypierajāc komputery 8-bitowe. Konkurencja nie pozostawaīa bez odpowiedzi - pojawiīy siė komputery Atari z serii ST i komputery Apple Macintosh. Wszystkie te konstrukcje oparte byīy na procesorach firmy Motorola serii 680x0. W biurach z kolei królowaīy komputery serii IBM PC - najpierw 8 bitowe PC XT z procesorami 8086 taktowanymi zegarami 4,77 MHz. Póśniej zastāpiīy je komputery z procesorami 80x86. Lata dziewiėździesiāte zaowocowaīy szaleļczym rozwojem techniki. Pojawiīy siė komputery 32 bitowe: Atari Falcon, Amiga 1200 i 4000, Macintoshe oraz pecety z procesorami 80486. Z czasem sīuch o komputerach Atari zagināī za sprawā zīej polityki prowadzonej przez firmė Atari. Dziedziny, w których Atari królowaīo, czyli DTP i muzyka przejėīy komputery Apple Macintosh oraz PC. Amigi zaō zadomowiīy siė na dobre w studiach reklamowych i telewizjach (i to zarówno kablowych, jak i ogólnopolskich, np. w Polsce Amigi obsīugujā Polsat, TVP 1 i 2, TV Poloniė, Poloniė 1 i kilka innych telewizji). Wpīynėīy na to doskonaīe moūliwoōci graficzne tego komputera, jak i caīa gama programów graficznych napisanych dla niego. Amiga standardowo, bez ūadnej karty graficznej jest w stanie wyōwietliź na ekranie 262144 kolory z palety 16,7 miliona przy rozdzielczoōci 1472x580!). Na Amigach powstawaīy efekty specjalne do flimów: Park Jurajski, Terminator II, Viper, Seaquest DSV, Robocop i innych. Problemem pozostawaīa jedynie maīa szybkoōź wykonywanych obliczeļ. Zniknāī on wraz z wprowadzeniem przez Motorolė na rynek procesora 68060 taktowanego czėstotliwoōciā od 50 do 80 MHz (ta ostatnia wersja posiada moc obliczeniowā wiėkszā niū Intel Pentium 200 MMX). Konkurencja nie zasypywaīa gruszek w popiele... Pojawiīy siė komputery Macintosh z procesorami serii PowerPC o czėstotliwoōci zegara 200 (potem nawet i 220) MHz. Komputery tej serii znalazīy zastosowanie w dziedzinie DTP (Desktop Publishing), czyli przy skīadzie gazet, wypierajāc stamtād komputery Atari Falcon. Z kolei komputery klasy IBM PC sā stosowane w biurach (bazy danych, rozmaite edytory i arkusze kalkulacyjne), szkoīach (edukacja) i w oōrodkach obliczeniowych. Obecnie na rynku komputerów osobistych królujā pecety, czyli komputery klasy PC. Zdobyīy one dominacjė nad innymi platformami sprzėtowymi z racji niskich cen podzespoīów (wynikīo to z masowej ich produkcji i rosnācej rzeszy nabywców). Spowodowane jest to równieū tym, ūe wiele firm produkuje "klony", czyli tanie imitacje komputerów firmy IBM. Konkurencja wpīywa na spadek cen a rozwiāzania tanie przyciāgajā wielu nabywców. W przeciāgu kilku lat pecety przeszīy ewolucjė sprzėtowā z wolnych kalkulatorów z 16 kolorowā grafikā i 1 bitowym generatorem drgaļ prostokātnych (PC Speaker) w maszyny zdolne wyōwietliź na ekranie monitora tysiāce kolorów z palety niemal 17 milionów kolorów w wysokich rozdzielczoōciach i wyposaūone w 16 bitowy dświėk. Wōród komputerów PC królujā obecnie procesory serii Pentium o czėstotliwoōci zegara do 200 MHz. Lawinowy rozwój komputerów wpīynāī na spadek cen podzespoīów, tj. pamiėci RAM, dysków twardych, monitorów, kart graficznych, dświėkowych itp. Doszīo do tego, ūe z uūytku wychodzā powoli dyskietki elastyczne, co spowodowane jest drastycznym spadkiem cen dysków twardych. Wielu uūytkowników woli dokupiź drugi twardy dysk do przenoszenia danych, niū mėczyź siė z dziesiātkami dyskietek. Komputery sā obecne w kaūdej dziedzinie ūycia: od oōrodków obliczeniowych, poprzez studia graficzne, firmy, biura aū do naszych domowych pieleszy. Powszechne staīo siė podīāczanie naszych "pupilów" do sieci Internet obejmujācej swym zasiėgiem caīy ōwiat. Dziėki temu moūemy bez przeszkód przesyīaź i pobieraź informacje np. z USA, czy innym dowolnym miejscem na ziemi. Rosnā w zwiāzku z tym wymagania stawiane pracownikom zatrudnianym w nowoczesnych firmach. Kiedyō wymagano dobrej prezencji, wyksztaīcenia i umiejėtnoōci pisania na maszynie. Obecnie wymagana jest biegīa znajomoōź jėzyków obcych i obsīugi komputera. W niedalekiej przyszīoōci zaō za kalekich uwaūani bėdā ludzie nie umiejācy biegle obsīugiwaź komputera i poruszaź siė po sieci Internet. ENNasuwa siė jeden wniosek:   KOMPUTERY TO PRZYSZĪOŌŹ. PRACA Z NIMI CZEKA PRĖDZEJ LUB PÓŚNIEJ KAŪDEGO CZĪOWIEKA, CZY TEGO CHCE, CZY NIE. SĀ PO TO BY UĪATWIAŹ NAM ŪYCIE I DOSKONALE SPRAWDZAJĀ SIĖ W TEJ ROLI. ENBibliografia:  "PREHISTORIA I HISTORIA KOMPUTERÓW" Robert Ligonniere "MIKROKOMPUTERY I MINIKOMPUTERY" Antoni Niederliļski "PC Kurier" 26/96 z dnia 19.XII.96 P.S. Powyūszy tekst, to referat, jaki musiaīem napisaź na przedmiot "Historia Techniki". peeceee nie mogīem zbluzgaź, poniewaū dupki na polibudzie ōwiata poza tym scierwem nie widzā. Ale o Amisi wspomniaīem. Tekst jest w formie niezmienionej (co do sīowa taki, jaki profesorkowi oddaīem). FxK.K./Case^Taski