Mëczenie monitora M1438  ENMëczenie M1438  W ostatnie wakacje stwierdziîem, ûe zielony obraz w 640x256 na moim starym monitorze Schneider GT 65 przestaje mi sië podobaê. Obserwujâc kolorowe obrazki na monitorach kumpli kloniarzy pomyôlaîem, ûe teû mogë mieê takie kolorowe obrazki. Poczâtkowo myôlaîem o kupnie monitora VGA. Jednak miaîem okazjë wypróbowaê coô takiego z mojâ Amigâ. Niestety kolory byîy bardzo blade, a obraz niezadowalajâcy (tylko Multiscan). Mnie interesowaî przede wszystkim tryb DBLPAL, a poza tym chciaîem mieê obraz naprawdë kolorowy, a nie tylko podkolorowany. W dodatku lubië czasem pograê i obejrzeê scenowe produkcje. Tak wiëc miaîem przed sobâ juû tylko jednâ moûliwoôê: M1438. Jedynym odstraszajâcym czynnikiem byîa jego cena. Mimo wszystko po póîrocznym oszczëdzaniu zamówiîem monitor w Eurece. Po tygodniu pudîo z zamówionâ zawartoôciâ staîo na ôrodku mojego pokoju. Ochoczo przystâpiîem do rozpakowywania. Na poczâtku natknâîem sië na ciekawâ ulotkë, która kazaîa pozostawiê monitor na 24 godziny w temperaturze pokojowej, a dopiero potem wîâczyê. Podobno groziê to ma uszkodzeniem powielacza, które to nie bëdzie objëte gwarancjâ. Niezbyt mile to brzmiaîo. Co wiëcej jako elektronik z wyksztaîcenia i powoîania, wiedziaîem, ûe to wcale nie ûarty. Po wniesieniu monitora z zimnego samochodu do ogrzanego pomieszczenia na wszystkich elementach w ôrodku osadza sië wilgoê. 30 tysiëcy woltów z powielacza moûe z powodzeniem po tej wilgoci przepîynâê niszczâc wszystko na swej drodze. Na szczëôcie jest szybsza metoda. Wykonujemy nadmuch wnëtrza monitora przez szczeliny wentylacyjne przy pomocy suszarki do wîosów (gorâcym powietrzem). Nie moûna przy tym zapomnieê o zachowaniu odpowiedniej odlegîoôci suszarki od obudowy. Po 20 minutach takiej operacji i póî godzinie przerwy moûna spokojnie wîâczyê monitor. Pierwsze wraûenie po wîâczeniu jest bardzo pozytywne. Znany obrazek z skaczâcymi dyskietkami jest bardzo kolorowy i ostry. Moûna wrëcz liczyê pojedyïcze piksele. Za wadë obrazu moûna uznaê to, ûe widaê pojedyïcze linie, ale nie jest to wada monitora, a raczej cena jakâ pîaci sië za jego "multisynchronicznoôê". Po wczytaniu Workbencha oczywiôcie pierwsza czynnoôê to przestawienie trybu graficznego na DBLPAL. Oczywiôcie monitor natychmiast synchronizuje sië do obrazu. Obraz jest ostry, kontrastowy, z dobrym nasyceniem kolorów, ale... Wîaônie. Jest niemiîosiernie ôciôniëty w kierunku poziomym. To powoduje niewykorzystanie prawie poîowy powierzchni ekranu, i znieksztaîcenie proporcji. Aby sië o tym przekonaê wystarczy odpaliê Deluxe Painta i narysowaê duûe koîo. I co, jajko, nie? W dodatku firmowy commodore'owski sterownik DBLPAL wywoîuje wkurzajâce migotanie caîego obrazu. W tym momencie niejeden z Was pomyôli "jakie do cholery migotanie, przecieû jak sama nazwa wskazuje to jest tryb No Flicker?!". Powodem tego migotania jest czëstotliwoôê odchylania pionowego, która w standardowym DBLPAL-u wynosi 45 Hz. Powoduje to nakîadanie sië czëstotliwoôci sieciowej (50 Hz) i w efekcie powstaje lekkie migotanie o czëstotliwoôci 5 Hz, które bardzo mëczy wzrok. Na szczëôcie Amiga to nie pecet i parametry obrazu moûna poprawiê we wîasnym zakresie. Do tego potrzebny jest program MonEd, albo nowy program (na Aminecie 17) MonitorKiller. Jak sië póúniej okazaîo MonEd jest lepszy. Jeûeli zaczniemy sië bawiê MonEdem to zauwaûymy, ûe po przekroczeniu 28.8 kHz odchylania poziomego monitor przeîâczy sië w inny tryb pracy. Usîyszymy charakterystyczne szczëkniëcie przekaúnika i obraz bëdzie szerszy! I o to wîaônie chodzi. Teraz wystarczy ustawiê obraz we wîaôciwym poîoûeniu. Naleûy jednak pamiëtaê o tym, ûe w trybie PAL nie mamy ûadnej programowej regulacji obrazu. Przed zabawâ z MonEdem przeîâczamy sië wiëc w tryb PAL (moûemy odpaliê jakâô grë) i pokrëtîem poziomego przesuwu obrazu w monitorze ustawiamy obraz na ôrodku. Potem wracamy do DBLPALU i nie ruszamy juû pokrëtîa (chyba ûe kogoô bawi ciâgîa regulacja przy zmianie trybów). Odpalamy MonEda i:  1. Zmniejszajâc TCLKS zwiëkszamy jednoczeônie czëstotliwoôê odchylania poziomego. Przeîâczenie monitora nastëpuje przy wartoôci 07A. 2. Zmniejszamy TROWS tak, aby czëstotliwoôê odchylania pionowego wynosiîa przynajmniej 50 Hz. 3. Przy pomocy dolnego SSTOP (Vertical Sync Stop - poczâtek impulsu odchylania pionowego) moûemy centrowaê obraz w pionie. 4. Za pomocâ górnego BSTRT (Horizontal Blank Start - poczâtek wygaszania poziomego) regulujemy obszar szarego tîa po prawej stronie ekranu. 5. Za pomocâ górnego BSTOP (Horizontal Blank Stop - koniec wygaszania poziomego) regulujemy obszar szarego tîa po lewej stronie ekranu. 6. Za pomocâ górnych SSTRT/SSTOP (Horizontal Sync Start/Stop - poczâtek/koniec impulsu synchronizacji poziomej) centrujemy obraz w poziomie. Uwaga! SSTOP musi byê wiëksze od SSTRT, inaczej obraz straci synchronizacjë. 7. Po uzyskaniu zadowalajâcych efektów klikamy na Save.  Dla tych którzy nie majâ ochoty na zabawë podajë wartoôci ustawione przeze mnie:  BSTRT=007  SSTRT=010 SSTOP=018 BSTOP=023 TCLKS=077 BSTRT=0000 SSTRT=0000 SSTOP=0485 BSTOP=0000 TROWS=23E  Odchylanie poziome 29.8480 kHz, pionowe 52 Hz (dane podawane przez MonitorKillera mogâ sië trochë róûniê). Wartoôci parametrów sâ zapisywane w tooltype'ach ikonki DBLPAL w DEVS:Monitors. Nastëpnâ czynnoôciâ jest regulacja Overscanu. Naleûy go ustawiê na 640x512. Dodatkowo moûna jeszcze podregulowaê poîoûenie ekranu w pionie. Niestety nie moûna ustawiê wiëkszego overscanu, gdyû spowoduje to znikanie kursora myszki po prawej stronie. Utrudnia to bardzo obsîugë np. DPainta. Nie znam niestety sposobu na powiëkszenie obszaru obrazu bez znikajâcej strzaîki. Po zapisaniu preferencji overscanu i zresetowaniu Amisi czeka nas jeszcze jedna przykra niespodzianka. Ekran Workbencha bëdzie przesuniëty w prawo i nie bëdzie sië znajdowaî na ôrodku szarego obszaru. Wyglâda to tak jakby sterownik monitora nie zareagowaî na parametry SSTRT i SSTOP! I rzeczywiôcie. Sterowniki do systemu 3.0 nie reagujâ na ten parametr. Niedowiarkom polecam wpisanie w Shellu:  DEVS:Monitors/DBLPal ? Co spowoduje wypisanie wszystkich moûliwych parametrów. Na ten problem sâ dwa sposoby. Po pierwsze podobno sterowniki od systemu 3.1 juû reagujâ na te parametry, niestety nie mam do nich dostëpu i nie mogîem tego sprawdziê. Po drugie moûna uûyê do tego MonEda. Moûliwe jest wywoîanie go z Shella z parametrami obrazu w linii rozkazu (wîaônie na tej moûliwoôci polega wyûszoôê MonEda nad MonitorKillerem). Niestety dopisanie go do do startup-sequence czy user-startup nie da efektu, bo MonEd dziaîa na sterownik ekranu bëdâcego na wierzchu. Jedyne wyjôcie to wywoîanie go z WbStartup. Robimy to nastëpujâco:  1. Przegrywamy MonEda do C: 2. W dowolnym edytorze (np. Ed) tworzymy skrypt o nastëpujâcej treôci: MonEd HSSTRT=0x10 HSSTOP=0x18 >NIL: 3. Nagrywamy go pod jakâô nazwâ, np. MonShift do WbStartup 4. Dorabiamy do niego ikonë typu Project i w DefaultTool wpisujemy IconX.  Ewentualnie, gdy nie chcemy mieê MonEda w C: nagrywamy go gdziekolwiek i w skrypcie wpisujemy ôcieûkë dostëpu. Oczywiôcie w C: powinniômy mieê IconX. Jako parametry MonEda podajemy nasze wybrane wartoôci. Jeûeli chcemy, moûemy podaê MonEdowi równieû VSSTRT i VSSTOP, (sterowniki 3.0 nie akceptujâ równieû tych parametrów) ale nie majâ one wielkiego wpîywu na obraz. Jeûeli korzystamy z programu wyôwietlajâcego obrazek przy bootowaniu takiego jak SysPic, musimy pamiëtaê, aby MonEd zostaî odpalony po programie usuwajâcym obrazek bootowy (ClosePic). W tym celu trzeba ustawiê priorytety w obu ikonkach. W ikonie ClosePica ustawiamy STARTPRI na -127, a do ikonki naszego skryptu dopisujemy tooltype'a STARTPRI=-128. Teraz resetujemy sprzët. Wszystko powinno byê OK. Ostatnia czynnoôê to ustawienie wysokoôci pionowej obrazu pokrëtîem monitora. Wczytujemy Deluxa i rysujemy duûe koîo. Teraz ustawiamy wysokoôê obrazu tak aby koîo byîo koîem, a nie jajkiem. Perfekcjoniôci mogâ posîuûyê sië w miarë giëtkâ linijkâ i zmierzyê kóîko. Dla moich ustawieï kóîka sâ równieû kóîkami w PAL-u (sprawdzone na kuli ziemskiej w UFO-Enemy Unknown), ale w PAL-u bëdziemy gîownie graê, lub oglâdaê demka, wiëc nie jest to aû takie waûne. Teraz moûna juû rozkoszowaê sië super obrazem (i dúwiëkiem, we wszystkich playerach wielokanaîowych moûemy wpisaê czëstotliwoôê miksowania 55 kHz - rewelka!). Monitor M1438 posiada dwa gîoôniki i wejôcia dúwiëku (CINCH). Jednak ich jakoôê jest raczej sîaba. Na co dzieï moja Amiga jest podîâczona do wzmacniacza od wieûy i kolumn 45W, co dopiero pokazuje na co staê Amisië w dziedzinie dúwiëku. W porównaniu z monitorem lepiej wypada nawet podîâczenie do badziewnej wieûyczki made in China. Jeôli chodzi o wejôcie wizji to monitor ma podîâczony na staîe kabel z typowâ amigowâ wtyczkâ 23 pinowâ. Niestety podîâczenie peceta wymaga przejôciówki, zresztâ bardzo prostej w konstrukcji (same kable, ûadnych elementów elektronicznych). Wadâ monitora jest brak wejôcia Composite Video, co uniemoûliwia podîâczenie tunera telewizyjnego i róûnych komputerów w stylu C-64 i Atari no i konsol. Jakoôê obrazu telewizyjnego byîaby na M1438 niesamowita. Moûna podîâczyê oczywiôcie tuner pecetyczny, ale jest on droûszy i dokonuje niepotrzebnej dla monitora multiscan konwersji obrazu, co raczej nie zwiëksza jego jakoôci. Podîâczenie tunera opisanego w Magazynie Amiga wymaga dobudowania dekodera PAL i separatora synchronizacji, co jest zadaniem dla doôwiadczonego elektronika (czyli dla mnie ;-). Moûe producent tunera nadrobi niedopatrzenie firmy MicroVitec i dorobi do tunera wyjôcie RGB? W Magazynie Amiga 12/96 mogliômy przeczytaê (artykuî "Problemy z kompatybilnoôciâ"), ûe niektóre demka nie bëdâ dziaîaê na monitorach multiscan. Wiëc jak to w koïcu jest? Wydajë 1100 zîotych i dalej nie mogë oglâdaê demek? Tak úle nie jest, a takie zachowanie wynika z niefrasobliwoôci koderów. Copperlista systemowa ma "w sobie" rozkazy îadujâce odpowiednie dla danego trybu graficznego wartoôci do rejestrów koôci AGA odpowiedzialnych za synchronizacjë. Koderzy tworzâc wîasnâ Copperlistë zapominajâ wpisaê tam wartoôci odpowiednich dla PAL-u i mamy rulonik z obrazu. Na szczëôcie wiëkszoôê nowych, zwîaszcza zagranicznych demek ma poprawne Copperlisty i wszystko gra. W temacie gier sytuacja jest jeszcze lepsza. Nie spotkaîem ani jednej gry, która nie przeîâczaîaby monitora na PAL. Dotyczy to równieû programów w Amosie. Na krnâbrne demka sâ dwa sposoby: Uruchamiamy dema przez "Boot with no startup-sequence" w Boot Menu, albo uûywamy programu RunPal napisanego przez Nostera/Venture (na Aminecie w util/boot) który przeîâcza monitor na PAL, odpala demo, a po wyjôciu z dema przywraca stary tryb. Proste i skuteczne.  Podsumowujâc uwaûam, ûe M1438 to chyba najlepszy monitor do Amigi w cenie do 1500 zî. Po maîych kombinacjach opisanych wyûej moûna uzyskaê bardzo dobry obraz. Ocenë psuje brak wejôcia Composite i sîaby dúwiëk. Moim zdaniem równieû cena monitora jest lekko za wysoka. Wystawiîbym mu osobiôcie ocenë 9/10. Krashan/Opium