TRZECI I OSTATNI Jarosîaw Tomasiewicz  TRZECI I OSTATNI  Trzeci szympans Jareda Diamonda to kolejna w naszym kraju praca socjobiologiczna. Jej opublikowanie ôwiadczy, ûe kontrowersyjna do niedawna dziedzina zyskaîa uznanie ôwiata nauki (pisze o tym zresztâ we wstëpie January Weiner: (...) dorobek socjobiologii dotyczâcy równieû gatunku ludzkiego na dobre wszedî do paradygmatu nauk przyrodniczych, s.6). Ksiâûka Diamonda jest fascynujâcâ opowieôciâ o splocie czynników, które sprawiîy, ûe nasz gatunek jako jedyny dokonaî Wielkiego Skoku, wydobywajâc sië ze ôwiata przyrody. Czy wiecie np., jaki wpîyw na powstanie cywilizacji ma fakt, ûe ludzie sâ w stanie doczekaê wnuków? Nie? Czytajcie Diamonda! Równie ciekawa jest opowieôê o zbiegu okolicznoôci, jakim swojâ ekspansjë w obrëbie rasy ludzkiej zawdziëczajâ ludy indoeuropejskie. Sentymentalnym "ekologom", ûyjâcym mitem Zîotego Wieku zniweczonego rzekomo przez cywilizacjë, chciaîbym szczególnie dedykowaê rozdziaî, w którym Diamond opisuje ludy pierwotne dewastujâce bez skrupuîów swoje ôrodowisko - aû do ekologicznego samobójstwa. Pod niektórymi wzglëdami jest to praca bardzo typowa dla socjobiologii - Diamond koncentruje sië na wyszukiwaniu podobieïstw miëdzy ludúmi a zwierzëtami, dowodzâc przekonujâco, ûe w przypadku wszystkich znamion czîowieczeïstwa istniejâ zwierzëce zadatki, a nawet zaczâtki (s.281). Wyrazem tego poglâdu jest sam tytuî ksiâûki: zdaniem autora homo sapiens nie jest odrëbnym rodzajem, ale jednym z trzech gatunków szympansa! Momentami argumentacja Diamonda wydaîa mi sië nawet nieco naciâgniëta, jak wtedy gdy twierdziî, ûe gdyby szympansy miaîy równie duûo wolnego czasu co ludzie, to takûe stworzyîyby sztukë. Przecieû kromanioïscy jaskiniowcy ûyli w warunkach tak samo ciëûkich i surowych jak maîpy czîekoksztaîtne, a nie przeszkodziîo im to w budzâcej podziw twórczoôci! Bardzo dziwi mnie teû, ûe Diamond zupeînie pomija religië - jeszcze jeden element stanowiâcy o odrëbnoôci rodzaju ludzkiego - w swych rozwaûaniach nad istotâ czîowieczeïstwa. Byê moûe uczyniî tak z powodu braku jakichkolwiek substytutów religii w ôwiecie zwierzëcym - podczas, gdy odnalazî w nim zadatki i zalâûki organizacji spoîecznej, mowy, rolnictwa, techniki, sztuki, masowych mordów, a nawet niszczenia swego ôrodowiska (!). Charakterystyczna dla Trzeciego szympansa jest wyraúnie "lewicowa" orientacja (idâca w poprzek toczonego sâdu o "reakcyjnoôci" socjobiologii) - Diamond wykazuje biologiczne uwarunkowania wojen, rasizmu, seksizmu i hierarchii, a jednoczeônie raz po raz zjawiska te pryncypialnie potëpia. I tutaj znowu mam wâtpliwoôci - i nie chodzi tu o drobne nieôcisîoôci takie jak twierdzenie, ûe rolnictwo przyczyniîo sië do wyzysku kobiet (podczas gdy w rzeczywistoôci przyniosîo ono matriarchat). Moje wâtpliwoôci budzi odpowiedú, jakiej Diamond zdaje sië udzielaê na niezwykle istotne pytanie: co robiê, gdy nasze szczytne ideaîy sprzeczne sâ z naszâ naturâ, z naszâ wrodzonâ ksenofobiâ, agresjâ i chëciâ dominacji? Czy spoîeczeïstwo powinno byê zbudowane zgodnie z naturâ czîowieka, czy teû jak, moim zdaniem, sugeruje Diamond - natura czîowieka musi zostaê okieîznana przez kulturë. Spoîeczeïstwo rzâdzone prawami dûungli trudno byîoby nazwaê spoîeczeïstwem prawdziwie ludzkim. Nie ulega wâtpliwoôci, ûe egoizm, agresja i ksenofobia muszâ byê okieîznane. Ale próby caîkowitego wyeliminowania ich w imië jakiejô utopii sâ równie niebezpieczne, gdyû prowadzâ do inûynierii spoîecznej i - tak samo! - do ludobójstwa (czego przykîadem byî chociaûby eksperyment komunistyczny). Oczywiôcie Diamond ma racjë potëpiajâc praktykowane w Afryce zaszywanie kobietom warg sromowych (co ma zapewniê ich mëûom wyîâcznoôê na zapîadnianie swych ûon). Obyczaj ten nie jest - na szczëôcie - zdeterminowany genetycznie, dlatego moûna próbowaê go wypleniê. Dâûenie do przekazania swoich genów potomkom tkwi jednak w samym rdzeniu naszej natury i dlatego walka z machoismem jako takim jest skazana na klëskë. To zderzenie spoîecznej utopijnoôci z biologicznym realizmem jeszcze bardziej jaskrawe jest, gdy Diamond zajmuje sië problemem ludobójstwa. Juû wymieniajâc róûne przyczyny masowych mordów pomija on (podôwiadomie?) ludobójstwo z powodu odmiennej przynaleûnoôci klasowej - najpowszechniejsze wszak w sowieckiej Rosji, czy maoistowskich Chinach. Dlaczego? Otóû Diamond do wszystkich masowych mordów przyîoûyî schemat znany sobie z Nowej Gwinei: jego zdaniem gîównym motywem masowych mordów jest ksenofobia (pozwala mu to ûywiê nadziejë, iû bliûsze poznanie sië zapobiegnie mordom i nienawiôci). Tymczasem eksterminujâcy innych z powodów klasowych lub ideologicznych na ogóî znajâ swoje ofiary! Przykîady walk polsko-ukraiïskich na Woîyniu czy serbsko-chorwacko-muzuîmaïskich w Boôni równieû pokazujâ, ûe dobrze znajâcy sië sâsiedzi wyrzynajâ sië z nie mniejszym zapaîem i okrucieïstwem niû ludzie zupeînie sobie obcy. Dlatego teû Diamond, choê uroniî îzë nad umierajâcâ róûnorodnoôciâ kulturowâ ôwiata, uznaî zarazem unifikacjë za cenë, jakâ musimy zapîaciê, by wyeliminowaê morderczâ ksenofobië. Mój poglâd jest tu o wiele bardziej pesymistyczny. Moim zdaniem ludziom nie potrzeba uzasadnieï etnokulturowych, by nienawidziê - wciâû sami wytwarzajâ sobie motywy niechëci do innych. Ludzie zawsze bëdâ îâczyê sië w grupy, które zechcâ sië od siebie odróûniaê; grupa bëdzie uwaûaîa wybrany przez siebie system wartoôci za lepszy od wartoôci wyznawanych przez inne grupy; poczucie wyûszoôci i solidarnoôci grupowej w poîâczeniu z instynktem agresji prowadziê bëdâ do konkurencji, walki, byê moûe eksterminacji. Miejsce zróûnicowania etnicznego czy religijnego zajâê moûe równie dobrze zróûnicowanie wedîug ideologii czy subkultur (stylów ûycia). Czy warto wiëc domagaê sië kulturowej unifikacji ludzkoôci? Tym bardziej, ûe - jak twierdzi antropolog Krzysztof Kwaôniewski - wbrew potocznemu mniemaniu konflikt moûna uznaê za tym bardziej etniczny, im bardziej nie ma on charakteru antagonistycznego. Dâûenie do utrzymania wîasnej odrëbnoôci kulturowej (...) i terytorium nie musi iôê w parze z dâûeniem do pozbawiania takich praw innych grup etnicznych (B. Olszewska-Dioniziak, Zarys antropologii kulturowej, s.130).  Jarosîaw Tomasiewicz  -> Jared Diamond, Trzeci szympans, PIW, Warszawa 1996.