*** gleby Polski *** ·systematyka W Polsce wyróûnia sië 13 klas, 26 typów i 73 podtypy gleb. Pierwszâ grupë (klasë I i II) tworzâ gleby poczâtko- wego stadium rozwojowego o niewyksztaîconym profilu. Sâ one nazywane równieû glebami inicjalnymi i chara- kteryzujâ sië sîabo zaawansowanym stopniem zwietrze- nia chemicznego skaîy macierzystej oraz sîabo wy- ksztaîconym poziomem próchniczym. Do klasy trzeciej naleûâ gleby wytworzone na skaîach wëglanowych, zaliczane do typu rëdzin. Mogâ one re- prezentowaê róûne fazy rozwojowe, ale ze wzglëdu na swoiste cechy, jakie im nadaje skaîa macierzysta, mo- ûna je potraktowaê îâcznie.Wyróûnia sië m.in. rëdziny inicjalne, wîaôciwe, brunatne i czarnoziemne. Czwartâ klasë tworzâ gleby czarnoziemne. W Polsce wy- stëpujâ one na podîoûu lessowym lub na podobnych ska- îach pylastych. Czarnoziemy sâ zasobne w próchnicë (3-4%), która wystëpuje do gîëbokoôci ok. 70 cm. W tej klasie wyróûnia sië nastëpujâce typy: szare gleby leône i czarnoziemy leônostepowe (wîaôciwe), przy czym wiëkszoôê gleb czarnoziemnych w Polsce naleûy do podtypu czarnoziemów zdegradowanych, odznaczajâcych sië jaôniejszâ barwâ, mniejszâ zawartoôciâ próchnicy (2-2,5%) oraz sîabo kwaônym odczynem. Podobne do czarnoziemów sâ czarne ziemie, zaliczane do klasy gleb pobagiennych (IX) i wytworzone w warun- kach duûej wilgotnoôci przy udziale roôlinnoôci îâko- wej w wyniku procesu darniowego. Wyróûnia sië wôród nich (podobnie jak na czarnoziemach) podtypy czarnych ziem wîaôciwych i zdegradowanych. Do klasy gleb brunatnoziemnych (V) naleûy kilka pod- typów gleb brunatnych (wîaôciwych, wyîugowanych, kwa- ônych, bielicowanych, i szarobrunatnych). Ich cechâ charakterystycznâ jest zabarwienie pod wpîywem zwiâ- zków ûelaza, uwolnionego przy rozkîadzie mineraîów zawartych w glebie. Klasa VI - gleb bielicoziemnych, obejmuje bielice wîaôciwe, gleby bielicowe,gleby rdzawe i gleby pîowe. Te ostatnie stanowiâ podtyp przejôciowy do gleb bru- natnych. Typowa gleba bielicowa spotykana jest w Po- lsce doôê rzadko i charakteryzuje raczej strefë ta- jgi. Specyficzny typ gleby stanowiâ mady naleûâce do kla- sy gleb napîywowych (X) wraz z madami morskimi (ma- rszami) i glebami deluwialnymi (namytymi ze stoków wzniesieï). Mady rzeczne charakteryzuje warstwowanie odpowiadajâce poszczególnym wylewom rzeki. Skîad me- chaniczny moûe byê róûny: od gruboziarnistych piasków do iîów. Mady silnie próchniczne noszâ nazwë czarno- ziemnych. W warunkach staîego lub zmiennie silnego uwilgocenia powstajâ gleby naleûâce do klasy zabagnianych (VII) lub bagiennych (VIII), nazywane równieû hydrogeni- cznymi. Do gleb zabagnianych naleûy typ gleb glejo- wych. Oprócz wîaôciwych gleb glejowych, powstaîych pod wpîywem pîytkiego zalegania wód gruntowych, wyró- ûnia sië typ gleb pseudoglejowych (opadowo-glejowych) w których proces glejowy spowodowany jest gromadze- niem sië wód opadowych w warstwach powierzchniowych profilu glebowego. Gleby torfowe naleûâ do klasy gleb bagiennych (VIII). Ich cechâ charakterystycznâ jest skîad z czëôciowo rozîoûonych roôlin hydrofilnych, tworzâcych gâbczastâ lub wîóknistâ warstwë torfowâ, która osiâga niekiedy kilka metrów miâûszoôci. Zgodnie z podziaîem botani- cznym i hydrologicznym wyróûnia sië gleby torfowisk niskich, wysokich i torfowisk przejôciowych. Torfy dolinowe (tzw. darniowe), stanowiâce odmianë tofowisk niskich, zawierajâ czësto namuîy rzeczne, które pole- pszajâ wîaôciwoôci gleby. Sâ to podtypy gleb tofowo- -namuîowych lub muîowo-torfowych. Odrëbnâ klasë stanowiâ gleby pobagienne (IX), do któ- rych zalicza sië typ gleb murszowych oraz omawiane juû czarne ziemie. Proces murszenia polega na prze- ksztaîcaniu masy torfowej w mursz, tj. zmineralizowa- nâ substancjë organicznâ wzbogaconâ bezpostaciowâ próchnicâ, wskutek czego gleba uzyskuje charaktery- stycznâ strukturë "kaszkowatâ". W warunkach zbyt su- chych gleby te ulegajâ rozpyleniu, tracâc korzystne wîaôciwoôci. Jedenastâ klasë gleb stanowiâ gleby sîone, do których zalicza sië m.in. soîonczaki, tj. gleby zawierajâce w warstwach wierzchnich îatwo rozpuszczalne sole zasa- dowe (chlorki, siarczany, wëglany) w iloôci szkodli- wej dla roôlin (ponad 1%). W Polsce wystëpujâ tylko lokalnie. Wreszcie do klasy XII i XIII zaliczono gleby antropo- geniczne: kulturoziemne (np. gleby ogrodowe) oraz in- dustrioziemne. ·rozmieszczenie gleb Gleby terenów nizinnych i wyûynnych zajmujâ 92% po- wierzchni kraju, natomiast gleby terenów górzystych tylko 8%. Wôród pierwszej kategorii najwiëksze prze- strzenie zajmuje kompleks gleb bielicowych, bruna- tnych i pîowych (ok. 80%). Inne typy gleb zajmujâ ba- rdzo maîe powierzchnie: mady ok. 4,5%, rëdziny ok. 1% czarne ziemie ok. 2%, czarnoziemy ok. 1%, gleby ba- gienne 8%, tereny antropogeniczne 1% i wody 2,5%. Przeszîo poîowë powierzchni Polski (ok.52,5%) zajmujâ tzw. gleby lekkie, tzn. rozwiniëte na róûnego rodzaju piaskach. Sâ one charakterystyczne dla prowincji ni- ûowej. Najwiëksze obszary piasków luúnych spotykamy wzdîóû wybrzeûa morskiego, na terenie sandrów: tucholskiego kurpiowskiego i augustowskiego, na stoûkach napîywo- wych u wylotu z gór rzek sudeckich, na tarasach aku- mulacyjnych wielkich rzek nizinnych oraz miejscami na obszarze wyûyn (np. Pustynia Bîëdowska). Piaski te, pochodzenia wodno-akumulacyjnego, zostaîy przewaûnie przewiane i uformowane w waîy wydmowe. Obszary akumulacji morenowej odznaczajâ sië wystëpo- waniem gleb naglinowych lub szczerków (piasków gli- niastych). Zalegajâ one w póînocnej czëôci kraju na wysoczyznach miëdzydolinowych. Miejscami znajdujâ sië ciëûkie gleby gliniaste, jednak sâ one na ogóî zwiâ- zane z wystëpowaniem iîów warwowych oraz iîów i glin trzeciorzëdowych, a tylko niekiedy z glinâ zwaîowâ lodowcowâ. Gleby gliniaste wystëpujâ np. na póînoc od Pojezierza Mazurskiego w dorzeczu ôrodkowej Îyny, miejscami po obu stronach dolnej Wisîy i na Pojezie- rzu Wielkopolskim. Mady sâ glebâ typowâ dla dolnych tarasów akumulacyj- nych. Pokrywajâ one równieû caîy obszar delty Wisîy (Ûuîawy Wiôlane). Gleby bagienne wystëpujâ wiëkszymi partiami w stre- fie nadmorskiej, na pojezierzach, w pradolinie Bie- brzy-Narwi oraz na miedzyrzeczu Bugu i Wieprza (po- miëdzy Îëcznâ, Lubartowem i Wîodawâ).W okolicach Ino- wrocîawia, Brzeôcia Kujawskiego, Bîonia, Sochaczewa, Radzymina oraz pod Wrocîawiem i Pyrzycami wystëpujâ czarne ziemie. Na terenach wyûynnych charakterystyczne sâ odmienne rodzaje gleb. Najwaûniejsze sâ z nich gleby lessowe klasy brunatnoziemów i czarnoziemów oraz charaktery- styczne dla skaî wëglanowych rëdziny. Na tym obsza- rze znajduje sië duûe bogactwo typów i podtypów gleb, uwarunkowane zróûnicowaniem rzeúby, podîoûa, nawilgo- cenia, pokrywy roôlinnej oraz stadium ewolucyjnego. Gleby na lessach majâ 4 gîówne obszary wystëpowania: - na wyûynach Lubelskiej i Zachodniowoîyïskiej; - na Wyûynie Sandomierskiej; - na Wyûynie Miechowskiej; - na Nizinie Ôlâskiej i Przedgórzu Sudeckim - od oko- lic Koúla i Raciborza po Prudnik i Gîubczyce oraz na poîudnie od Wrocîawia i na Wzgórzach Trzebnickich. Skaîy Sudetów i ich przedgórza dziëki wielkiemu zró- ûnicowaniu litologicznemu i geomorfologicznemu dajâ znacznâ rozmaitoôê rodzajów gleb górskich typu bieli- cowego i kwaônych brunatnych. O wiele mniej urozmai- cone pod tym wzglëdem sâ Karpaty, poniewaû na terenie Polski przewaûajâ monotonne pod wzglëdem litologi- cznym utwory fliszowe. Jedynie Tatry i Pieniny majâ zróûnicowane podîoûe skalne przy przewadze gleb o niewyksztaîconym profilu, skalistych i kamienistych. Pogórze Karpackie pod wzglëdem glebowym podobne jest nieco do wyûyn, poniewaû dîugim pasem od Oôwiëcimia przez Wieliczkë, Bochnië, Brzesko, Pilzno, Rzeszów, Îaïcut, Przeworsk po okolice Przemyôla zalegajâ tu lessy, na których wytworzyîy sië gleby brunatne i pîowe, a miejscami nawet czarnoziemy.