*** rzeki i jeziora *** Wiëkszoôê rzek polskich wy- pîywa z Karpat i Sudetów. Tu zajdujâ sië úródîa naj- wiëkszych rzek : Wisîy i Odry, stâd czerpiâ one swe gîówne zasoby wodne. Drugim obszarem úródliskowym jest Wyûyna Maîopolska, skâd wy- pîywajâ Warta, Pilica, Bug i Wieprz. Trzeci obszar stanowiâ pojezierza, gdzie bierze poczâtek wiele dro- bniejszych rzek wpadajâcych bâdú bezpoôrednio do morza, bâdú zasilajâcych wody Wi- sîy i Odry. W ogromnej wië- kszoôci (90%) terytorium Polski stanowi dorzecze Wi- sîy i Odry. Pozostaîa czëôê kraju (9,3%) - to dorzecze uchodzâcych bezpoôrednio do Baîtyku rzek pojezierzy Po- morskiego i Mazurskiego. Jedynie Czarna Haïcza, Ôwi- sîocz i Îosoôna we wscho- dniej czëôci Biaîostocczy- zny naleûâ do dorzecza Nie- mna, a niewielkie skrawki na obszarze Sudetów odwa- dniane sâ do Îaby. Ukszaî- towanie powierzchni kraju wpîynëîo na asymetryczny rozwój systemów rzecznych, tj. niejednakowy rozwój sieci dopîywów z lewej i z prawej strony. Najwiëkszâ rzekâ polskâ jest Wisîa. Dorzecze jej obejmuje 193,9 tys. km² (w granicach Polski 169 tys. km²), z czego 73% przypada na dopîywy ze strony prawej. Dîugoôê rze- ki wynosi od úródeî na zbo- czach Baraniej Góry (1106 m n.p.m.) aû po ujôcie 1068 km. Przez pierwsze 40 km swego biegu Wisîa pîynie na póînoc i stanowi prawdziwy potok górski. Szerokoôê ko- ryta stopniowo roônie, osiâgajâc 70 m przy ujôciu Przemszy, a 120-180 m pod Krakowem. Tu rzeka przeîa- muje sië przez starsze po- kîady i zwëûa do 80 m, pîy- nâc dalej u stóp Wyûyny Ma- îopolskiej aû po Zawichost w korycie o 150-200 m sze- rokoôci. Na tym odcinku otrzymuje liczne dopîywy karpackie, takie jak Soîa, Skawa, Raba, Dunajec z Po- pradem, Wisîoka oraz San z Wisîokiem. Z lewej strony spîywajâ do Wisîy z Wyûyny Maîopolskiej tylko niewie- lkie dopîywy, jak: Przemsza Szreniawa, Nida, Czarna i inne. Poniûej Zawichostu Wisîa wchodzi w przeîom przez pas wyûyn. Dolina jej zwëûa sië i dopiero po wypîyniëciu na niziny znowu sië rozszerza. Na maîym odcinku pod War- szawâ Wisîa, zwëûona dziëki regulacji do 340 m, rozsze- rza sië po przyjëciu Narwi do 600, a nawet 1000 m.Spa- dek Wisîy na tym odcinku jest niewielki, zakrëty li- czne, lecz niezbyt ostre, a nurt rzeki czësto sië zmie- nia. W ôrodkowym odcinku biegu Wisîa otrzymuje z le- wej strony Kamiennâ, Rado- mkë oraz Pilicë, wszystkie wypîywajâce z Wyûyny Maîo- polskiej, z prawej zaô Wieprz oraz najwiëkszy swój dopîyw - Narew (476 km dî.) z Bugiem (776 km) i Bie- brzâ. Poniûej ujôcia Narwi spadek jeszcze sië zmnie- jsza, bieg Wisîy staje sië caîkiem nizinny, dopîywy zaô - Bzura i Skrwa - w ca- îym przebiegu niûowe. Poni- ûej Torunia Wisîa przeîamu- je sië przez pas pojezierzy otrzymujâc wiele niewie- lkich, lecz odznaczajâcych sië duûym spadkiem dopîywów takich jak Drwëca, Brda, Wda i inne. Szerokoôê Wisîy dochodzâca powyûej Torunia od 1200 do 1500 m,ôcieônio- na na skutek regulacji, wy- nosi od 300 m powyûej ujôcia Drwëcy do 450 m przy ujôciu do morza. Przy ujôciu Wisîa rozdziela sië na dwie odnogi - Nogat, uchodzâcy do Zalewu Wiôla- nego, i Wisîë Wîaôciwâ - Leniwkë, uchodzâcâ do Zato- ki Gdaïskiej. Caîy obszar delty Wisîy obejmuje 142 tys. ha. Drugâ co do wielkoôci rzekâ polskâ jest Odra. Jej do- rzecze obejmuje 118,6 tys. km², z czego okoîo 70% przypada na prawe dopîywy. Dîugoôê Odry wynosi 886 km. Úródîa jej leûâ w Sudetach na terytorium Czech, na wy- sokoôci 624 m n.p.m. Bardzo szybko, na odcinku 54 km, rzeka spîywa do poîowy tej wysokoôci, przechodzâc na- stëpnie bezpoôrednio na ni- ziny. Juû poniûej Raciborza staje sië rzekâ nizinnâ, o sîabym spadku. Szerokoôê Odry roônie stale w dóî rzeki - od 35 m pod Racibo- rzem do 190 przy ujôciu. W górnym biegu Odra otrzymuje rzeki spîywajâce z Sudetów. Sâ to: Opawica, Osobîoga, Nysa Kîodzka, Oîawa, Ôlëûa, Bystrzyca, Kaczawa, Bóbr z Kwisâ oraz Nysa Îuûycka. Dopîywy prawobrzeûne spîy- wajâ z Karpat (Olza), Wyûy- ny Maîopolskiej (Maîa Pa- new, Stobrawa) lub Gór Ko- cich (Widawa, Barycz). W dolnym biegu Odry gîównym jej dopîywem jest Warta (762 km) z Noteciâ (366 km) a takûe gubiâca sië w ba- gnach i bifurkujâca, tj. spîywajâca równoczeônie dwoma korytami - do Odry i Warty - Obra. Wszystkie te dopîywy otrzymuje rzeka z prawej strony, bowiem poni- ûej Nysy Îuûyckiej nieli- czne tylko drobne rzeczki wpadajâ do Odry z zachodu, caîy zaô niemal obszar na zachód od Odry i Nysy odwa- dniany jest do Îaby. Ujôcie Odry ma charakter odmienny od ujôcia Wisîy. Zanim rzeka osiâgnie wody Baîtyku, wlewa sië do roz- szerzonego lejka swej doli- ny i dzieli na kilka ramion trorzâc pîytkie jezioro Dâ- bie, zwëûajâce sië silnie na póînocy, a nastëpnie do- chodzi do Zalewu Szczeciï- skiego. Trzy ramiona wodne utrzymujâ îâcznoôê zalewu z otwartymi wodami Baîtyku. Sâ to: Piana, Ôwina i Dzi- wna, oddzielajâce zarazem od lâdu staîego i od siebie wyspy Uznam i Wolin. Z rzek bezpoôredniego zle- wiska Baîtyku wymieniê na- leûy: Regë, Parsëtë, Wie- przë, Sîupië, Îupawë, Îebë i Redë, spîywajâce z Poje- zierza Zachodniopomorskiego oraz Pasîëkë, Îynë i Wëgo- rapë, spîywajâce z Pojezie- rza Mazurskiego. *** jeziora *** Polska jest krajem obfitu- jâcym w jeziora. W Polsce jest blisko 9300 jezior o powierzchni ponad 1 ha. Îâ- czna powierzchnia wszy- stkich jezior wynosi ok.317 tys. ha. Wiëkszoôê jezior wystëpuje na póînocy, w pa- sie pojezierzy. Doôê duûo jezior znajduje sië na Ni- zinie Wielkopolsko-Kuja- wskiej, natomiast na poîu- dniu, oprócz grupy jezior w rejonie Wîodawy i jezior górskich, jest ich niewie- le. W Polsce przewaûajâ jeziora polodowcowe, szczególnie liczne na pojezierzach. Wy- stëpujâ tam w dwojakiej fo- rmie - bâdú jako rozlegîe, pîytkie o ksztaîtach okrâg- îawych jeziora moreny de- nnej, bâdú teû wydîuûone (zwykle w kierunku póînoc- -poîudnie) mniejsze, lecz gîëbokie jeziora rynnowe, wyûîobione przez wody wy- pîywajâce spod lodowca. Do najwiëkszych jezior naleûâ na Pojezierzu Mazurskim - Ôniardwy (106 km² i 25 m gîëbokoôci), Mamry (104 km² i 40 m gîëb.), Jeziorak, Niegocin, Roô, Wigry i in., a na Pojezierzu Pomorskim - Miedwie (37 km² i 42 m gî.) Drawsko (19 km² i 83 m gî.) Wielimie, Lubie i Wdzydze. Spoôród jezior wielkopol- skich najwiëksze jest Gopîo (23 km² i 16 m gîëb.), a nastëpnie Jezioro Powi- dzkie. Do najgîëbszych jezior na Niûu Polskim naleûâ Haïcza na Pojezierzu Suwalskim (3 km² i 108 m gîëb.), a na- stëpnie Drawsko i Wigry. Obok jezior duûych, w wielu okolicach na obszarach po- lodowcowych jest mnóstwo b. maîych zbiorników wodnych, tzw. oczek. Powstaîy one z izolowanych pîatów lodu, pozostaîych po ustâpieniu lodowca w zagîëbieniach te- renu. Równieû w Tatrach i Karko- noszach zachowaîa sië pewna liczba jezior pochodzenia lodowcowego. Wystëpujâ one na znacznej wysokoôci (od 1200 do 2100 m n.p.m.), najczëôciej jako niewielkie lecz b.gîëbokie jeziora cyrkowe, jak np. Wielki Staw w Dolinie Piëciu Sta- wów Polskich w Tatrach (0,3 km² i 79 m gî.), Czarny Staw nad Morskim Okiem (0,2 km² i 76 m gî.), Morskie Oko (0,3 km² i 51 m gî.) i inne. Odmiennâ grupë jezior sta- nowiâ jeziora wody grunto- wej, wystëpujâce gîównie na terenach pîaskich i równi- nnych, np. na Polesiu Lu- belskim koîo Wîodawy. Sâ one pîytkie, szeroko rozla- ne, silnie zabagnione i za- kwaszone. Powstaîy dziëki zjawiskom krasowym, maîym spadkom terenu i nieprzepu- szczalnoôci podîoûa. Nastëpnâ grupë stanowiâ je- ziora przybrzeûne, czyli lagunowe, utworzone na sku- tek odciëcia zatok morskich przez mierzeje. Sâ one zwy- kle b.pîytkie, wciâgniëte wzdîuû wybrzeûa. Naleûâ do nich jeziora: Îebsko (75 km² i 5,6 m gî.), Gardno (25 km² i 2,8 m gî.), Jamno (23 km² i 3 m gî.) i inne.