aa 3c8Wszechôwiat 1a8(Fazi^Jumbo) 2f Czîowieka od lat fascynuje kosmos. 2fDziwi nas jego budowa i niezmierna 2fprzestrzeï. Kosmos skîada sië z 2fróûnych planet oraz satelit. 2fSatelitâ jest nasz Ksiëûyc. Ksiëûyc 2fznajduje sië znacznie bliûej Ziemi 2fniû cokolwiek innego w Kosmosie - 2fponad 100 razy niû najbliûsza nas 2fplaneta Wenus (kiedy znajduje sië 2fnajbliûej Ziemi) - jest wiëc 2fpierwszym miejscem na rozpoczëcie 2fbadaï kosmosu. Zanim moûna byîo 2fwysîaê selenonautów na Ksiëûyc, 2fnaukowcy musieli upewniê sië, ûe 2fbëdâ oni tam bezpieczni. Z Ziemi 2fmogli zaobserwowaê, ûe na Ksiëûycu 2fnie ma powietrza ani wody, ale 2fnie mogli obejrzeê drobnych 2fszczegóîów jego powierzchni. 2fNiektórzy sâdzili, ûe statek 2fkosmiczny po wylâdowaniu zapadnie 2fsië w miëkki pyî. Równieû nikt nic 2fnie wiedziaî o drugiej stronie 2fKsiëûyca, która nigdy nie jest 2fzwrócona ku Ziemi. Pierwszymi 2furzâdzeniami badajâcymi Ksiëûyc byîy 2fbezzaîogowe aparaty. Jednym z nich 2fbyîa Îuna 3, która przeleciaîa poza 2fKsiëûycem w 1959 r. Przesîane przez 2fniâ obrazy ukazaîy pokrytâ kraterami 2fodwrotnâ strone Ksiëûyca, ale bez 2fduûych ciemnych obszarów bëdâcych 2frówninami, które znajdujâ sië na 2fwidocznej z Ziemi stronie Ksiëûyca. 2f(DJ.M.: Niezapominajmy o Twardowskim 2fi jego odwiecznym przyjacielu - 2fkogucie he, he). 3f Póûniej poleciaîo wiele nastëpnych 3faparatów. Niektóre rozbiîy sië, 3fniektóre îagodnie wylâdowaîy, a 3fjeszcze inne zostaîy sztucznymi 3fsatelitami Ksiëûyca. Wszystkie 3fwysîaîy informacje, z których 3fwynikaîo, ûe odwiedziny na Ksiëûycu 3fnie bëdâ dla selenonautów zbyt 3fniebezpieczne, aczkolwiek bëdâ oni 3fmusieli zabraê ze sobâ caîy zapas 3fpowietrza, wody i jedzenia. Jak 3fwiadomo na Ksiëûycu sâ kratery, skâd 3fsië wziëîy? Kratery na Ksiëûycu 3fmogâ byê wytworem wulkanów, ale 3fwiëkszoôê astronomów sâdzi, iû 3fpowstaîy na skutek uderzeï duûych 3fbryî materii, które nadleciaîy z 3fkosmosu. Gorâca lawa wulkaniczna 3fwypeîniîa niektóre z duûych 3fkraterów, tworzâc po zastygniëciu 3fciemne plamy zwane "morzami", a 3fstanowiâce wielkie równiny. Ziemia 3ftak jak inne planety porusza sië w 3fUkîadzie Sîonecznym, na który 3fskîadajâ sië Sîoïce - najbliûsza nas 3f(Ziemi) gwiazda, róûne planety i 3fplanetoidy, ale o tym póûniej, teraz 3fpomówmy o Ukîadzie Sîonecznym. 1f Wokóî Sîoïca porusza sië 1fnieustannie "rodzina" planet, 1fksiëûyców, komet i kawaîków skaî. 1fTa rodzina znana jest jako Ukîad 1fSîoneczny. Sîoïce, dziewiëê planet 1foraz ich ksiëûyce wirujâ jak bâki. 1fZiemia codziennie wykonuje jeden 1fobrót. Niezaleûnie od wirowania 1fwszystkie planety mknâ wokóî Sîoïca 1fpo wielkich okrëgach. Najszybszâ 1fplanetâ jest Merkury. Planety 1fbardziej odlegîe od Sîoïca poruszajâ 1fsië wolniej. Ziemia pëdzi poprzez 1fprzestrzeï z prëdkoôciâ 29,8 km na 1fsekundë, czyli 75 razy szybciej niû 1fsamolot Concorde. Od ûadnego z tych 1fruchów nie krëci sië nam w gîowach, 1fgdyû wydaje sië nam, ûe pozostajemy 1fw bezruchu, a wszystko wokóî nas 1fkrâûy. Pomiëdzy planetami sâ 1frozlegîe przestrzenie Kosmosu, w 1fktórych poruszajâ sië maîe kawaîki 1fskaî i pyî, ciaîami meteorowymi 1f(meteorami). Poza Plutonem, 1fnajbardziej oddalonâ, znanâ planetâ 1fUkîadu Sîonecznego, znajduje sië tam 1fprawdopodobnie grupa komet, które co 1fjakiô czas przylatujâ w pobliûe 1fSîoïca, po czym ponownie znikajâ w 1fprzestrzeni daleko za Plutonem. 1fPomówmy o Sîoïcu. Sloïce jest 1fpoprostu zwyczajnâ gwiazdâ jak wiele 1finnych widocznych nocâ na niebie, 1fale dla nas jest bardzo waûne. Bez 1fniego Ziemia byîaby ciemna i zimna i 1fnic nie mogîoby na niej ûyê. Sîoïce 1fjest ogromnâ, wirujâcâ kulâ bardzo 1fgorâcego gazu, gîównie wodoru, który 1fnie pali sië jak zwykîy ogieï. W 1fôrodku Sîoïca temperatura jest 1fwysoka, a ciônienie tak wysokie, ûe 1fatomy wodoru îâczâ sië, tworzâc inny 1fgaz - hel. Tak samo dzieje sië w 1fbombie wodorowej. W wyniku tego 1fprocesu wytwarza sië wiele energi. 2f Na skutek tego Sîoïce traci w 2fkaûdej sekundzie 4 miliardy 2fkilogramów materiaîu. Jednak Sîoïce 2fjest tak ogromne, ûe nawet przy tym 2ftempie potrzebowaîo 4,5 miliarda lat 2fna zuûycie poîowy swojego zapasu 2fwodoru. Nadal pozostaîo mu tyle, by 2fmogîo stabilnie ôwieciê przez 2fnastëpne 5 miliardów lat. Sîoïce 2fwysyîa swâ energië w postaci ciepîa 2fi ôwiatîa we wszystkich kierunkach. 2fNa Ziemi kaûdy metr kwadratowy 2fskierowany wprost ku Sîoïcu 2fotrzymuje wiëcej energii niû jeden 2fkilowat (tyle wydziela piecyk 2felektryczny z pojedynczâ grzaîkâ). 2fNaukowcy ustalili, ûe energia 2fsîoneczna wytwarzana jest w jego 2fjâdrze - w ôrodku. wydostaje sië na 2fzewnâtrz bardzo wolno i na dotarcie 2fdo powierzchni Sîoïca potrzebuje 2fmilionów lat. W tym czasie 2fprzemienia sië ze szkodliwego 2fpromieniowania gamma na znajome 2fciepîo i ôwiatîo. Ostatniâ czëôê 2fswej podróûy energia niesiona przez 2fgorâce gazy we "wrzâcych" bâblach 2fprzebywa ku powierzchni zwanej 2ffotosferâ. Atmosfera sîoneczna 2fskîada sië z dwóch warstw: 2fchromosfery i cienkiej, zewnëtrznej 2fkorony. Sîoïce jest zbyt wielkie, 2fby moûna to sobie uzmysîowiê. Jego 2fôrednica jest 109 razy wiëksza niû 2fZiemi, a objëtoôê przeszîo milion 2frazy wiëksza. Jest równieû zbyt 2fgorâce, by moûna to sobie wyobraziê. 3f Warstwa fotosfery ma temperaturë 3f6000 stopni C, a w ôrodku jest 3fniemal 3000 razy gorëtszej. W 3fchromosferze zaô temperatura wzrasta 3fw miarë oddalania sië od jâdra, by w 3fpobliûu korony osiâgnâê temperaturë 3fokoîo 1 miliona stopni C. 3fAstronomowie opacowali wiele 3fsposobów badania Sîoïca. Czësto 3fobserwujâ je z Ziemi za pomocâ 3fprzyrzâdów, które rozszczepiajâ 3fôwiatîo sîoneczne na poszczególne 3fbarwy. Podobne zjawisko obserwujemy 3fw przyrodzie jako tëczë. Inny 3fprzyrzâd wykorzystuje wielki 3fzbiornik pîynu uûywanego do prania 3fna sucho do chwytania czâsteczek 3fzwanych neutrinami. Oprócz badania 3fz Ziemi astronomowie mogâ teraz 3fobserwowaê Sîoïce z bliûszych 3fodlegîoôci - z Kosmosu. Naukowcy 3fstale dowiadujâ sië czegoô nowego o 3fSîoïcu, w miarë jak satelity badajâ 3fniewidoczne promieniowanie 3fsîoneczne, które nigdy nie dociera 3fdo Ziemi. Na Sîoïcu niemal zawsze 3fsâ ciemne plamy. To sâ miejsca 3fchîodniejsze aczkolwiek ciâgle 3fbardzo gorâce. Co 11 lat Sîoïce 3fstaje sië bardziej aktywne i ma 3fwiëcej plam. Astronomowie sâdzâ, iû 3fjest to wywoîane magnetyzmem 3fsîonecznym. Rozbîyski na Sîoïcu to 3fwielkie wybuchy atomowe. Czësto gdy 3fwyrzucane przez rozbîyski strumienie 3fczâstek docierajâ do Ziemi, powodujâ 3fzjawiska ôwietlne (zorze). 4f Protuberancje to gigantyczne 4fstrumienie materii wyrzucanej ze 4fSîoïca. Niektóre utrzymujâ sië nad 4fSîoïcem po kilka dni. Gdy Sîoïce, 4fKsiëûyc i Ziemia znajdujâ sië na 4fjednej linii, Ksiëûyc zasîania 4fSîoïce, rzucajâc cieï na Ziemië. 4fDzieje sië tak, poniewaû wydaje sië, 4fûe Sîoïce i Ksiëûyc majâ na niebie 4ftë samâ wielkoôê. Przy caîkowitym 4fzaêmieniu Ksiëûyc zupeînie zasîania 4fSîoïce. Trwa ono przez kilka minut 4fi moûe byê obserwowane tylko na 4fmaîym skrawku Ziemi. Przy zaêmieniu 4fczëôciowym Ksiëûyc zasîania tylko 4fczëôê Sîoïca. 1aOpracowali: 1b Fazi & Jumbo