OSTATECZNE USTALENIE GRANIC II RZECZYPOSPOLITEJ 1. Postanowienia traktatu wersalskiego wobec Polski. Ostateczne wytyczenie granicy polsko-niemieckiej zaleūaīo od decyzji paryskiej konferencji pokojowej. Interesy Polski reprezentowaī na niej Komitet Narodowy Polski z Dmowskim i Paderewskim. Po wysīuchaniu postu- latów przedstawicieli Polski, Rada Najwyūsza Konferencji powoīaīa specjalnā komisjė do spraw polskich. Komisja ta przedstawiīa poīowie marca 1919 r . wnioski w sprawie przebiegu granicy polsko-niemieckiej.W myōl tych zaleceļ Polsce przyznaź miano caīy Górny Ōlāsk, Wielkopolskė, Pomorze Gdaļskie wraz z Gdaļskiem, a w Prusach Wschodnich przeprowadziź miano plebiscyt. Wobec protestów strony niemieckiej projekt ten zostaī zakwestionowany przez pre- miera brytyjskiego Lloyda George'a. Ostatecznie zapadīa decyzja o przyznaniu Polsce Wielkopolski i Pomorza Wschodniego bez Gdaļska, który miaī byź przeksztaīcony w wolne miasto. W Prusach Wschodnich i na Górnym Ōlāsku miaīy byź przeprowadzone plebiscyty ludnoōci. W takiej postaci traktat wersalski zostaī podpisany przez przed- stawicieli Polski 28 czerwca 1919 r. Jednoczeōnie dele- gaci Polski podpisali traktat o ochronie mniejszoōci narodowych, zwany "maīym traktatem wersalskim". Traktat ten naīoūyī na Polskė obowiāzek " [...] ochrony w Polsce interesów mieszkaļców róūniācych siė od wiėkszoōci lud- noōci rasā, jėzykiem lub religiā". Objėcie Polski trak- tatem mniejszoōciowym ograniczaīo suwerennoōź Polski, gdyū spory paļstwa polskiego z przedstawicielami mniej- szoōci rozstrzygane byīy na forum Ligi Narodów. Natomiast Niemcy, które przegraīy wojnė, nie zostaīy objėte obowiāzkiem ochrony mniejszoōci narodowych. 2. Odzyskanie dostėpu do morza. Po ratyfikacji traktatu wersalskiego przez Niemcy 10 stycznia 1920 r. Polska mogīa objāź przyznany jej odcinek wybrzeūa morskiego. Ciāgnāī siė on od Jeziora Ūarnowieckiego do Orīowa, a z liniā brzegowā Póīwyspu Helskiego liczyī 140 km dīugoōci. 17 stycznia 1920 r. oddziaīy Wojska Polskiego pod dowództwem gen. Hallera wkroczyīy na Pomorze. Pierwszym miastem, które uroczyō- cie witaīo oddziaīy polskie, byī Toruļ.10 lutego w Pucku odbyīy siė uroczystoōci zaōlubienia Polski z morzem. 3. Walka o poīudniowā granicė Polski. W koļcu paśdziernika 1918 r. wīadzė na Ōlāsku Cie- szyļskim objėīa Rada Narodowa Ksiėstwa Cieszyļskiego. 5 listopada Rada Narodowa zawarīa z wīadzami czeskimi porozumienie, na mocy którego powiaty zamieszkane w wiėkszoōci przez ludnoōź polskā znalazīy siė bezpo- ōrednio pod jej zarzādem. W styczniu 1919 r. porozumie- nie to zostaīo zīamane przez Czechów, których wojska zajėīy wschodniā czėōź Ōlāska Cieszyļskiego do rzeki Olzy. Nastāpiīo to za aprobatā paļstw sprzymierzonych, które poparīy akcjė czeskā. Na pograniczu polsko-sīowackim, na Spiszu i Ora- wie przygotowania do plebiscytu, który siė tam zresztā nie odbyī, spowodowaīy w latach 1919-1920 ostre spory pomiėdzy Polskā i Czechosīowacjā. 28 lipca 1920 r., w okresie klėsk polskich w wojnie z bolszewickā Rosjā, mocarstwa koalicji przyznaīy Czechosīowacji wiėkszoōź spornych obszarów Ōlāska Cieszyļskiego (tzw. Zaolzie), Spisza i Orawy. Szczególnie dotkliwa dla Polski byīa utrata Zaolzia ze wzglėdu na licznā ludnoōź polskā, istniejāce tam bogactwa naturalne i zakīady przemysīowe. Polska otrzymaīa na Ōlāsk Cieszyļskim 1002 km 2 ze l 42 tys. mieszkaļców na ogólnā liczbė 2222 km2 z 432 tys. mieszkaļców. Na terenie przyznanym Czechom mieszkaīo 140 tys. Polaków. Znajdowaīy siė tam wszystkie kopalnie Zagīėbia Karwiļsko-Ostrawskiego. 4. Plebiscyt na Warmii i Mazurach. O losach Warmii i Mazur zdecydowaź miaī plebiscyt. Odbyī siė on w lipcu 1920 r. Ludnoōź warmiļska i mazur- ska znalazīa siė pod presjā antypolskiej propagandy niemieckiej. Niemcy zapowiadali rychīy upadek Polski w zwiāzku z niepowodzeniami w wojnie z Rosjā radzieckā. Strona niemiecka byīa silna i dobrze zorganizowana. Dysponowaīa poparciem wīadz i policji. Do gīosowania dopuszczono 200 tys. niemieckich emigrantów z tych ziem. Zwiėkszyīo to wydatnie liczbė gīosów oddanych na Niemcy. Efekty dziaīania Polaków byīy znikome. Warmia i Mazury pozostaīy w Prusach Wschodnich. Polsce przyznano tylko niewielkie skrawki Mazur i Powiōla (īācznie 8 gmin). 5. Górny Ōlāsk. O ten region toczyīa siė ostra walka polityczna w czasie paryskiej konferencji pokojowej. Niemcy starali siė udowodniź, ūe pozbawieni ōlāskich kopalļ i hut, nie bėdā w stanie zapīaciź narzuconych im reparacji wojen- nych. Traktat wersalski stanowiī, iū o losach Górnego Ōlāska zdecyduje plebiscyt ludnoōci. Obie strony, niemiecka i polska, nie byīy zadowolone z takiego rozstrzygniėcia. Nasilaīa siė ostra kampania polityczna, ukazujāca negatywne skutki, jakie miaīo przynieōź Ōlā- zakom kaūde z tych rozstrzygniėź. Na Górnym Ōlāsku ūyīo przed pierwszā wojnā ōwiatowā, wedīug urzėdowych danych niemieckich, ponad milion Polaków, co stanowiīo ponad 60 % ludnoōci. Obie strony, niemiecka i polska, nie czekajāc na decyzje polityczne, przygotowywaīy siė do walki zbrojnej. Przewagė mieli Niemcy, w których rėku pozostawaīa wīadza administracyjna, wojsko i policja. Polska Organizacja Wojskowa Górnego Ōlāska organizowaīa Polaków - byīych ūoīnierzy z armii niemieckiej, ochotników spoōród ludnoō- ci polskiej, gromadziīa broļ dla potrzeb przyszīego pow- stania. Dziaīania te prowadzono w ōcisīej konspiracji w warunkach nasilajācego siė terroru niemieckiego. Wīadze niemieckie aresztowaīy wielu dziaīaczy polskich, wydaīy zakaz kolportaūu pism polskich, wprowadziīy cenzurė ko- respondencji. Wielu Ōlāzaków w obawie przed niemieckimi represjami przeniosīo siė do Polski. Latem 1919 r. Niemcy dysponowali trzykrotnie wiėkszymi siīami na Ōlāsku, w zwiāzku z czym dowództwo POW Górnego Ōlāska kilkakrot- nie przesuwaīo termin wybuchu powstania w obawie przed jego niepowodzeniem i duūymi stratami ludzkimi. 6. Pierwsze Powstanie Ōlāskie. Powstanie wybuchīo w nocy z 16 na 17 sierpnia 1919 r. w powiecie pszczyļskim, gdzie nie dotarīy na czas rozkazy odwoīujāce akcjė zbrojnā. Jednoczeōnie jednak na caīym Górnym Ōlāsku wybuchī strajk generalny, a walki objėīy dalsze powiaty. Pierwsze Powstanie Ōlās- kie trwaīo do 24 sierpnia. Tego dnia dowództwo POW wyda- īo rozkaz o zakoļczeniu dziaīaļ bojowych. Na opuszczone przez powstaļcow tereny wkroczyīy oddziaīy niemieckie, przeprowadzajāc pacyfikacjė w poszukiwaniu ukrywajācych siė powstaļców i ich rodzin. Po okresie pewnego zaīama- nia pracy niepodlegīoōciowej, nieudanej akcji powstaļ- czej i w wyniku póśniejszych niemieckich represji, w koļcu 1919 r. znów nasiliīa siė dziaīalnoōź POW Gór- nego Ōlāska (szczególnie po ogīoszeniu amnestii dla powstaļców). Po ratyfikowaniu przez Niemcy postanowieļ traktatu wersalskiego, na poczātku 1920 r. na Ōlāsk przybyīa Miėdzysojusznicza Komisja Rzādzāca i Plebiscytowa oraz francuskie i wīoskie oddziaīy wojskowe. Wīadze niemieckie musiaīy opuōciź te- ren plebiscytowy, który obejmowaī 22 powiaty zamieszkane przez 2 mln mieszkaļców. 20 lutego 1920 r. rzād polski mianowaī Wojciecha Korfantego Polskim Komisarzem Plebis- cytowym. Siedzibā Polskiego Komisariatu Plebiscytowego byī Bytom. Niepowodzenia w toczācej siė wojnie polsko-bolsze- wickiej spowodowaīy zaostrzenie siė sytuacji politycz- nej na Górnym Ōlāsku. W wielu,miastach w lipcu i sierpniu 1920 r. doszīo do zajōź wywoīanych przez bojówki nie- mieckie. Wystāpienia te skierowane byīy przeciwko dziaīaczom polskim i wojskom francuskim. 7. Drugie Powstanie Ōlāskie. W nocy z 19 na 20 sierpnia 1920 r. pod hasīem samo- obrony wybuchīo drugie Powstanie Ōlāskie. Siīa i zasiėg powstania zaskoczyīy zarówno Niemców, jak i Sprzymierzo- nych. Dziaīania zbrojne byīy prowadzone na terenach od Odry na zachodzie po Maīā Panew na póīnocy. Powstaļcy mieli wkrótce pod swojā kontrolā wiėkszoōź obszaru plebiscytowego. Cel powstania - samoobrona ludnoōci polskiej zostaī osiāgniėty. Miėdzynarodowa Komisja Rzādzāca i Plebiscytowa rozwiāzaīa niemieckā policjė bezpieczeļ- stwa, zastėpujāc jā policjā plebiscytowā, zīoūonā w po- īowie z Polaków, a w poīowie z Niemców. 8. Plebiscyt. 20 marca 1921 r. odbyī siė zapowiadany plebiscyt na Górnym Ōlāsku. Za poīāczeniem z Polskā oddano niemal 500 tys. gīosów, za pozostaniem w granicach Niemiec okoīo 700 tys. Przewaga Niemców wynikīa z dopuszczenia do gīo- sowania ludzi urodzonych na Ōlāsku, niezaleūnie od miej- sca zamieszkania. Z Niemiec przybyīo blisko 180 tys., a z Polski zaledwie 10 tys. tzw. emigrantów. Rzād angielski wysunāī wówczas propozycjė, aby Polsce przyz- naź jedynie powiaty: rybnicki, pszczyļski i czėōź kato- wickiego, a caīy Górnoōlāski Okrėg Przemysīowy pozos- tawiź Niemcom. 9. Trzecie Powstanie Ōlāskie. Odpowiedziā Ōlāzaków na niekorzystne dla Polski projekty podziaīu byī strajk generalny na Ōlāsku, a nastėpnie wybuch trzeciego Powstania Ōlāskiego w nocy z 2 na 3 maja 1921 r. Dyktatorem trzeciego Powstania Ōlāskiego zostaī Wojciech Korfanty, a na czele Komendy Naczelnej wojsk powstaļczych stanāī pīk Maciej Mielūyļski. Po krwawych walkach na linii Odry i o Górė Ōwiėtej Anny, mimo przewagi regularnych wojsk niemieckich powstaļcy zdoīali utrzymaź swe pozycje na przedpolu Ōlāskiego Okrėgu Przemysīowego. Po trwajācych od 5 do 25 czerwca rozmowach rozejmowych Komisja Plebis- cytowa zdoīaīa doprowadziź 28 czerwca 1921 r. do zawie- szenia broni. Walczāce strony zostaīy rozdzielone przez oddziaīy wojsk Sprzymierzonych, a po podpisaniu ukīadu ewakuowano wojska powstaļcze i niemieckie z obszaru ple- biscytowego. 10. Podziaī i wīāczenie czėōci Górnego Ōlāska do Polski. Ostateczne decyzje o podziale Górnego Ōlāska po- miėdzy Polskė i Niemcy podjėīa Konferencja Ambasadorów w paśdzierniku 1921 r. Polsce przyznano 29% terytorium plebiscytowego, īācznie 3225 km2, z Katowicami i wiėk- szoōciā kopalļ, hut i fabryk Górnoōlāskiego Okrėgu Prze- mysīowego. W maju 1922 r. Polska objėīa w posiadanie przyznanā jej czėōź Górnego Ōlāska. Ōlāzacy uroczyōcie powitali wkraczajāce tam oddziaīy Wojska Polskiego pod dowództwem gen. Szeptyckiego. 11. Granice i terytorium II Rzeczypospolitej. Granice niepodlegīej Polski liczyīy īācznie 5529 km. Najdīuūszā byīa granica z Niemcami, wynosiīa 1912 km. Miejscami granica ta od strony Prus Wschodnich byīa oddalona od Warszawy zaledwie o 100 km w linii prostej. Granica ta ze wzglėdu na swā dīugoōź, uksztaītowanie i stosunki narodowoōciowe na pograniczu byīa niekorzys- tna dla Polski. Sīynny "korytarz pomorski", jak nazwano przyznane Polsce Pomorze, byī wciōniėty pomiėdzy obie czėōci Niemiec i Wolne Miasto Gdaļsk, którego granica z Polskā miaīa dīugoōź 121 km. Wschodnie granice Polski liczyīy: z Litwā - 521km, z Īotwā -106 km, a ze Zwiāzkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich -1412 km. Na poīudniu, na dīugoōci 347 km Polska graniczyīa z Rumuniā. Polska granica z Czechosīowacjā liczyīa 984 km. W te granice wpisane byīo liczāce 388 600 km2 tery- torium II Rzeczypospolitej , uksztaītowane w latach 1918-1922.