KLĖSKA PAĻSTW CENTRALNYCH. 1. Przystāpienie Stanów Zjednoczonych do wojny. Na zatopionych przez niemieckie okrėty podwodne statkach pasaūerskich zginėīo wielu obywateli amery- kaļskich. Stany Zjednoczone wielokrotnie apelowaīy do rzādu niemieckiego, aby ten przestrzegaī zasady udzielania pomocy rozbitkom i innych, odwiecznych zwyczajów wojny morskiej. W lutym 1917 r. Niemcy ogīosiīy rozpoczėcie nieo- graniczonej wojny podwodnej przeciwko ūegludze bry- tyjskiej. W praktyce oznaczaīo to zatapianie wszystkich statków, równieū neutralnych. Staīo siė to bezpoōred- nim powodem zerwania stosunków dyplomatycznych z Niemcami przez Stany Zjednoczone, które 6 kwietnia przystāpiīy do wojny przeciwko paļstwom centralnym. 2. Dziaīania na froncie zachodnim w koļcowym okresie wojny. Mimo przystāpienia Stanów Zjednoczonych do wo- jny, rok 1917 byī krytyczny dla paļstw Ententy. Wiel- kie straty, jakie wojska francuskie poniosīy w czasie walk pozycyjnych, doprowadziīy do buntu niektórych puīków frontowych. Tylko energia premiera Georgesa Clemenceau (czyt.: ūorūa klemenso), który siīā stīumiī protest, zapobiegīa zaīamaniu Francji. Wiosnā 1918 r. rozpoczėīa siė na froncie zachodnim kolejna, wielka ofensywa niemiecka. Niemcy mogli po zawarciu traktatu brzeskiego przenieōź znaczne siīy na front zachodni. Po miesiācu walk wojska niemieckie znów stanėīy nad Marnā. Rozpoczėto ostrzaī Paryūa z potėūnych dziaī wyprodukowanych w zakīadach Kruppa. Jednak siīy niemieckie szybko siė wyczerpaīy. Stolica Francji ocalaīa. Znacznie wzrosīa liczba ūoīnierzy amerykaļskich we Francji. 18 lipca 1918 r. wojska koalicji rozpoczėīy kontrofensywė. Oddziaīy angielskie, wsparte licznymi czoīgami, przerwaīy front niemiecki pod Amiens (czyt.: amiė). Rozpoczāī siė kolejny odwrót wojsk niemieckich. W paśdzierniku 1918 r. linia frontu we Francji przesunė- īa siė nad rzekė Mozė. 3. Rozpad Austro-Wėgier. 29 wrzeōnia 1918 r. jako pierwsze z paļstw central- nych skapitulowaīa Buīgaria. Zaīamanie frontu baīkaļ- skiego zadecydowaīo o losach paļstwa habsburskiego. Od 1916 r., po ōmierci sėdziwego cesarza Franciszka Jó- zefa I, paļstwem kierowaī cesarz Karol I. Klėska Austro-Wėgier zbliūaīa siė nieuchronnie. W caīej wielonarodowej monarchii trwaīy strajki, po- wszechnie ūādano zawarcia pokoju. Coraz czėōciej do- chodziīo do buntów oddziaīów wojskowych. Cesarz Karol I podjāī ostatecznā próbė ratowania monarchii, ogīasza- jāc manifest o przeksztaīceniu Austro-Wėgier w paļstwo federacyjne. Jednak narody monarchii dāūyīy juū tylko do utworzenia wīasnych paļstw. 4 paśdziernika 1918 r. austriacki minister spraw zagranicznych zwróciī siė do prezydenta Stanów Zjedno- czonych Wilsona o zawarcie pokoju na zasadach jego 14-punktowego orėdzia ze stycznia 1918 r. Wydarzenia potoczyīy siė bīyskawicznie. Stany Zjednoczone uznaīy niepodlegīoōź Królestwa Serbów, Chorwatów i Sīoweļców oraz Czechosīowacji. W Zagrze- biu powstaīa Rada Narodowa Królestwa SHS, w Wiedniu utworzono Niemiecko-Austriackā Radė Narodowā, a w Budapeszcie Radė Narodowā Wėgier. 28 paśdziernika 1918 r. proklamowano w Pradze powstanie niepodlegīej Czechosīowacji. 3 listopada 1918 r. zawarto zawieszenie broni w imieniu Austrii i Wėgier. W kilkanaōcie dni póśniej cesarz Karol I zrzekī siė tronu. 4. Zawieszenie broni na froncie zachodnim. W koļcu paśdziernika 1918 r. po kapitulacji Turcji i Austro-Wėgier dziaīania wojenne prowadziīy tylko wojska niemieckie. W tej sytuacji dowództwo cesarskiej marynarki wojennej postanowiīo wprowadziź do dziaīaļ chronionā dotād flotė niemieckā. Miano uūyź jej do ryzykownego ataku przeciwko okrėtom brytyjskim. Ma- rynarze niemieccy odmówili wykonania tego rozkazu. Bunt wybuchī najpierw w Kilonii, a póśniej w pozosta- īych bazach marynarki wojennej m.in. w Hamburgu i Bremie. Bunt marynarzy staī siė sygnaīem do wystāpieļ ūoīnierzy we wszystkich regionach kraju. W Berlinie i w Monachium utworzono pierwsze rady ūoīnierskie. Militarna sytuacja Niemiec staīa siė katastrofalna. Rozpad Austro-Wėgier odsīoniī poīudniowo-wschodnie granice Rzeszy. 7 listopada 1918 r. Bawaria staīa siė republikā, a w ciāgu kilku dni upadīy wszystkie monar- chie w krajach Rzeszy. Wobec takiej sytuacji cesarz Wi- lhelm II abdykowaī i udaī siė na emigracjė do neutralnej Holandii. Tego dnia - 9 listopada 1918 r. - proklamowano w Niemczech republikė. 11 listopada 1918 r. w wagonie kolejowym w lesie Compiegne (czyt.: kāpieļ) zawarto rozejm na froncie zachodnim. francuski marszaīek Ferdynand Foch (czyt.: fosz) podyktowaī Niemcom bardzo ciėūkie warunki ro- zejmu. Wojska niemieckie musiaīy wydaź aliantom wiėk- szoōź dziaī, karabinów maszynowych, samochodów i ta- boru kolejowego. Ich oddziaīy musiaīy natychmiast wycofaź siė z Francji na wschodni brzeg Renu. Mary- narka wojenna Rzeszy miaīa wydaź aliantom wszystkie okrėty podwodne i wiėkszoōź jednostek nawodnych. Pokój brzeski zawarty pomiėdzy Niemcami a bolszewic- kā Rosjā uznano za niewaūny, ale wojska niemieckie miaīy pozostaź na wschodzie do czasu dalszych posta- nowieļ koalicji. 5. Legenda o "ciosie w plecy". Znaczna czėōź spoīeczeļstwa niemieckiego nie zda- waīa sobie sprawy z katastrofalnego poīoūenia, w jakim znalazīa siė Rzesza na przeīomie listopada i paśdzier- nika 1918 r. Linia frontu znajdowaīa siė daleko od granic Niemiec, we Francji i Belgii. Dopiero powrót od- dziaīów wojskowych do garnizonów unaoczniī klėskė ponie- sionā przez armiė. Przyjėcie przez cywilnych przedsta- wicieli socjaldemokracji ciėūaru rokowaļ rozejmowych przyczyniīo siė m.in. do powstania legendy, ūe armia niemiecka pozostaīa niepokonana w polu, a przegraīa wskutek "ciosu w plecy" zadanego przez bunt wojska, wywoīany przez socjaldemokratów. 6. Bilans pierwszej wojny ōwiatowej. Mobilizacja przeprowadzona w 1914 r. objėīa 14 mln ludzi, a w 1918 r. walczāce ze sobā armie liczyīy 25 mln ūoīnierzy. Walki pozycyjne spowodowaīy spowodowaīy wy- sokie straty po obu stronach frontu. Liczba polegīych w latach 1914-1918 po stronie paļstw Ententy przekro- czyīa 3,4 mln, prócz tego 750 tys. zmarīo z ran. Po stronie paļstw centralnych polegīo okoīo 2,5 mln ūoīnierzy, a z ran zmarīo 571 tys. Z porównania danych o liczebnoōci wojsk i wysokoōci strat ludzkich wynika, ūe co ósmy zmobilizowany czīowiek polegī na froncie lub zmarī z odniesionych ran. Pierwsza wojna ōwiatowa kosztowaīa paļstwa pro- wadzāce wojnė okoīo 80 mld dolarów. Te olbrzymie ko- szty to zarówno ōrodki finansowe zuūyte na prowadze- nie wojny, jak i wartoōź zniszczonego wskutek dziaīaļ wojennych dorobku i mienia wielu milionów ludzi.