UKÎAD SIÎ W POWOJENNYM ÔWIECIE. 1. Poczâtek ery atomowej. Poszukiwanie metod rozszczepiania atomów zajëîo 20 lat miëdzywojennych. W pracach tych najbardziej byîy zaawansowane Oôrodki naukowe we Francji (zespóî Fryderyka Joliot-Curie, czyt.: ûolio kiri), Niemczech (ze- spóî chemika Otto Hahna, czyt.: hana), w Stanach Zje- dnoczonych (zespóî wîoskiego chemika Enrico Fermie- go). W koïcu 1938 r. Otto Hahn odkryî metodë wywoîy- wania îaïcuchowej reakcji rozszczepiania jâder atomo- wych uranu. W przededniu wybuchu drugiej wojny ôwiatowej ogîosiî drukiem wyniki swoich badaï. Na da- lszy tok poszukiwaï wpîynëîa wojna. Miëdzynarodowa wspóîpraca naukowa i wymiana doôwiadczeï nuko- wych ulegîy przerwaniu. W Niemczech i w okupowanej Francji zahamowano tok badaï naukowych atomistów. Hitler na szczëôcie nie rozumiaî i nie doceniaî militarne- go znaczenia badaï nad energiâ jâdrowâ. Amerykanie skierowali gîówny wysiîek zespoîu pod kierunkiem fi- zyka Roberta Oppenheimera (czyt.: openhajmera) na wykorzystanie îaïcuchowych reakcji jâdrowych do wywoîywania nagîych eksplozji. W czerwcu 1945 r. wspomniany zespóî skonstruowaî pierwszâ bombë atomowâ. Era atomowa ludzkoôci rozpoczëîa sië 16 lip- ca 1945 r. o godz.17.30, kiedy na poligonie w stanie Nowy Meksyk uczeni amerykaïscy dokonali pierwsze- go wybuchu jâdrowego. 2. Zakoïczenie wojny na Dalekim Wschodzie. Podczas trwania konferencji szefów rzâdów wielkich mocarstw w Poczdamie prezydent Truman otrzymaî wiadomoôê o sukcesie uczonych pracujâcych nad bu- dowâ bomby atomowej. Lotnictwo amerykaïskie, zgodnie z rozkazem prezy- denta Trumana, zrzuciîo w sierpniu 1945 r. bombë ato- mowâ na japoïskie miasto Hiroszimë. Wybuch îadun- ku spowodowaî zagîadë miasta w ciâgu sekundy. Z 300 tys. mieszkaïców, zginëîo na miejscu 80 tys., 38 tys. zo- staîo rannych, nie liczâc tych, którzy po latach zapadli na chorobë popromiennâ. 9 sierpnia 1945 r. z podob- nym skutkiem zrzucono drugâ bombë atomowâ na mia- sto Nagasaki. Zwiâzek Radziecki wypowiedziaî wojnë Japonii 8 sierpnia 1945 r. Jego wojska rozpoczëîy dziaîania wo- jenne przeciwko armii japoïskiej w Mandûurii, a nastë- pnie wkroczyîy do Korei. 14 sierpnia 1945 r. cesarz Japonii Hirohito zapowie- dziaî kapitulacjë swojego païstwa. Kapitulacjë podpi- sano 2 wrzeônia 1945 r. na pokîadzie amerykaïskiego okrëtu wojennego. Po kapitulacji Japonii zostaîa objëta radzieckâ oku- pacjâ Mandûuria i póînocna czëôê Korei, a Wyspy Ku- rylskie i poîudniowâ czëôê Sachalinu wîâczono do ZSRR. Poîudniowa czëôê Korei od 38 równoleûnika, staîa sië amerykaïskâ strefâ okupacyjnâ. 3. Wyôcig zbrojeï jâdrowych. Zbudowanie bomby atomowej przez Amerykanów zawaûyîo na powojennej polityce miëdzynarodowej i gospodarce ôwiatowej. Wynalazek ten pociâgnâî za sobâ wyôcig zbrojeï, wielokrotnie bardziej kosztowny od tego, jakiego wymagaîby dalszy rozwój broni kon- wencjonalnych. Bomby atomowe zbudowaîy równieû ZSRR w 1949r., Wielka Brytania w 1952 r., Francja w 1960 r. i Chiny w 1964 r. 4. Bilans drugiej wojny ôwiatowej. Druga wojna ôwiatowa trwaîa 5 lat i 8 miesiëcy a z dziaîaniami wojennymi na Dalekim Wschodzie - 6 lat i 2 miesiâce. W wojnie wziëîo udziaî 61 païstw na 67 wówczas istniejâcych. Bezpoôrednio lub poôrednio w wojnie byîo zaangaûowanych 1700 mln ludzi (blisko 80 % ludnoôci ówczesnego ôwiata). Dziaîania wojenne toczyîy sië w Europie, Azji, na wyspach Oceanii i Pacy- fiku, w Afryce, na wszystkich morzach i oceanach glo- bu. Wojna przetoczyîa sië przez terytoria ponad 40 païstw, a liczba zmobilizowanych do wojska wyniosîa okoîo 110 mln ludzi. Cena, jakâ ludzkoôê zapîaciîa za li- kwidacjë faszyzmu, byîa ogromna: straty ludzkie wy- niosîy ponad 50 mln polegîych i zamordowanych oraz okoîo 35 mln rannych. Zniszczone dobra materialne w samych krajach europejskich ocenia sië na okoîo 260-300 mld dolarów. Koszty wojny zaô szacuje sië na kwotë ponad 3 bln dolarów, z tego na same dziaîania wojenne okoîo 1,2 bln dolarów. Straty moralne, jakie poniosîa ludzkoôê , nie sâ moûliwe do oszacowania. 5. Utworzenie Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ). W trakcie konferencji jaîtaïskiej Wielka Trójka pod- jëîa decyzjë w sprawie powoîania nowej organizacji miëdzynarodowej, która zastâpiê miaîa przedwojennâ Ligë Narodów. Poczâtek konferencji zaîoûycielskiej Organizacji Na- rodów Zjednoczonych w San Francisco (USA) wyzna- czono na 25 kwietnia 1945 r. Konferencja zaîoûycielska, która miaîa trwaê kilka dni, ostatecznie zakoïczyîa sië po 2 miesiâcach, 26 czerwca 1945 r. W wyniku prac ko- nferencji zaîoûycielskiej zredagowano podstawowy do- kument ONZ - Kartë Narodów Zjednoczonych. We wstëpie do Karty stwierdza sië, ûe podpisane païstwa postanowiîy poîâczyê swe wysiîki, aby uchroniê nastëpne pokolenia od klëski wojny, aby po- twierdziê wiarë w podstawowe prawa czîowieka, zape- wniê utrzymanie sprawiedliwoôci i prawa oraz popieraê postëp spoîeczny i gospodarczy. Stwierdza sië, ûe paï- stwa czîonkowskie ONZ pragnâ pokojowego wspóîûy- cia, utrzymania bezpieczeïstwa i zobowiâzujâ sië do uûycia siî zbrojnych tylko we wspólnym interesie. Tekst Karty Narodów Zjednoczonych zawarty jest w 111 artykuîach, zgrupowanych w 19 rozdziaîach. Okreôlajâ one cele i zasady dziaîania ONZ, warunki czîonkostwa organizacji, jej gîówne organy, sposób za- îatwiania sporów, akcje na wypadek zagroûenia pokoju, formy miëdzynarodowej wspóîpracy gospodarczej i spoîecznej. Karta Narodów Zjednoczonych weszîa w ûycie 24 paúdziernika 1945 r. po jej ratyfikowaniu przez 5 mocarstw (USA, ZSRR, Wielkâ Brytanië, Chiny i Francjë). Rocznica tej daty jest obchodzona jako Dzieï ONZ. Czîonkami pierwotnymi ONZ byîo 51 païstw, któ- rych przedstawiciele podpisali w paúdzierniku 1945 r. Kartë ONZ w San Francisco. Ustalono, ûe siedzibâ ONZ bëdzie ofiarowany Organizacji gmach w Nowym Jorku. Pierwszym Sekretarzem Generalnym ONZ wybrano No- rwega Trygve Lie (czyt.: trygwe li), który peîniî swój urzâd w latach 1946-1952. 6. Powstanie krajów demokracji ludowej. Païstwa Europy Ôrodkowo-Wschodniej znalazîy sië w radzieckiej strefie wpîywów. Nie byîo to oczywiste dla spoîeczeïstw tych krajów w chwili wyzwolenia ich przez Armië Czerwonâ spod okupacji hitlerowskiej lub obalenia w nich miejscowych reûimów. Spoîeczeïst- wom tym wkroczenie wojsk radzieckich (nawet w przy- padku wrogoôci wobec porzâdków panujâcych w ZSRR) wydawaîo sië poczâtkiem powrotu do stosu- nków demokratycznych. Zapowiadaîa je nie tylko pro- paganda sowiecka, równieû mocarstwa zachodnie w deklaracji jaîtaïskiej potwierdziîy takie intencje. Spo- îeczeïstwa krajów europejskich, znëkane wojnâ, chcia- îy wierzyê tym zapewnieniom. 7. Buîgaria. We wrzeôniu 1944 r. Zwiâzek Radziecki wypowie- dziaî wojnë Buîgarii. W Sofii wybuchîo powstanie kie- rowane przez tzw. Front Ojczyúniany - organizacjë gru- pujâcâ partie i zwiâzki antyfaszystowskie. Po wkroczeniu Armii Czerwonej na terytorium Buî- garii powstaî rzâd koalicyjny w którym najwaûniejsze stanowiska objëli komuniôci. Wybory zorganizowane w 1946 r. przyniosîy komunistom zdecydowane zwycië- stwo. Premierem nowego rzâdu zostaî byîy przewodni- czâcy Kominternu, przybyîy z Moskwy Georgi Dymi- trow. Po podpisaniu przez Buîgarië, w czasie wojny zwiâ- zanâ sojuszem z III Rzeszâ, ukîadu pokojowego z moca- rstwami sprzymierzonymi przystâpiono do likwidacji pa- rtii demokratycznych i przymusowej kolektywizacji rol- nictwa. W 1948 r. zmuszono Buîgarskâ Partië Socjalistycznâ do do poîâczenia sië z Buîgarskâ Partiâ Robotniczâ, z których na zjeúdzie zjednoczeniowym powstaîa Buî- garska Partia Komunistyczna. 8. Rumunia. Rumunia od 1940 r. byîa w sojuszu z nazistowskâ III Rzeszâ. W obliczu zbliûajâcej sië ofensywy Armii Czer- wonej wybuchîo narodowe powstanie antyfaszystow- skie. Zostaî powoîany nowy, antyfaszystowski rzâd, Front Chîopski. Ludnoôê wiejskâ starano sië pozyskaê reformâ rolnâ. Aresztowano teû polityków odpowie- dzialnych za bliskâ wspóîpracë Rumunii z III Rzeszâ. W listopadzie 1947 r., na zjeúdzie zjednoczeniowym socjaldemokratów i komunistów, powoîano Rumuïskâ Partië Robotniczâ, w której komuniôci stanowili zdecy- dowanâ wiëkszoôê. W tym czasie, wykorzystujâc nieo- becnoôê króla Michaîa I w kraju, ogîoszono jego de- tronizacjë. Rumunia staîa sië republikâ. 9. Wëgry. W wyborach do parlamentu wëgierskiego w listopa- dzie1945 r. komuniôêi zdobyli zaledwie 17 % oddanych gîosów. W tej sytuacji starali sië pozyskaê wspóîpracë socjaldemokratów i innych partii lewicowych. Dopro- wadzili do zmiany ordynacji wyborczej do parlamentu i dziëki temu w kolejnych wyborach, latem 1947 r., blok partii lewicowych zdobyî 60 % gîosów. Po zdobyciu wîadzy komuniôci bez trudnoôci zlikwidowali opozycjë, takûe i w szeregach wîasnej partii. Proces ministra spraw zagranicznych Wëgier Laszlo Rajka i jego towarzyszy zakoïczyî sië skazaniem ich na ômierê. Umocniîa sië wówczas pozycja dziaîaczy komunistycznych przyby- îych na Wëgry ze Zwiâzku Radzieckiego. 10. Czechosîowacja. W maju 1945 r. Czechosîowacja odrodziîa sië jako demokratyczna republika dwóch narodów - czeskiego i sîowackiego. Prezydentem zostaî ponownie Edward Benesz, który powróciî do kraju z emigracji. Jednak w sprawowaniu urzëdu Benesz musiaî powaûnie liczyê sië z komunistami. Ich partia staîa sië po wojnie najsil- niejszâ partiâ Czechosîowacji. Komuniôci objëli szereg ministerstw, a ich przywódca Klement Gottwald po wy- borach go Zgromadzenia Narodowego w 1946 r. zostaî premierem rzâdu czechosîowackiego. Po aresztowaniach dziaîaczy opozycyjnych wielu niekomunistycznych ministrów zîoûyîo dymisje na znak protestu. Brak zdecydowania prezydenta Benesza wy- korzystali komuniôci, którzy w lutym 1948 r. powoîali nowy rzâd Czechosîowacji. W jego skîad weszli wyîâ- cznie komuniôci i zwiâzani z nimi przedstawiciele partii lewicowych. W tej sytuacji prezydent Benesz zîoûyî swój urzâd. Wkrótce potem w Czechosîowacji rozpo- czâî sië okres bezwzglëdnego zwalczania opozycji przez komunistów. Po przejëciu wîadzy przez komunistów w wielu kra- jach Europy Ôrodkowo-Wschodniej odbyîa sië we wrzeôniu 1947 r. w Szklarskiej Porëbie narada delega- tów partii komunistycznych ZSRR, Buîgarii, Czechos- îowacji, Jugosîawi, Polski, Rumunii, Wëgier oraz Fran- cji i Wîoch. Z inicjatywy Stalina powoîano Biuro Info- rmacyjne Partii Komunistycznych i Robotniczych majâ- ce koordynowaê dziaîalnoôê partii komunistycznych. Dominujâcâ rolë w Biurze odgrywaîa KPZR, narzucajâc innym partiom swojâ wolë. Okres dziaîalnoôci Biura Informacyjnego Partii Ko- munistycznych i Robotniczych aû do jego rozwiâzania w 1956 r. jest nazywany okresem stalinizacji païstw na- szego regionu Europy. 11. Proces stulecia w Norymberdze. W listopadzie 1945 r. rozpoczâî sië w Norymberdze proces przeciwko gîównym zbrodniarzom hitlerowskim. Po raz pierwszy w dziejach ôwiata oskarûono przywód- ców païstwa, które wywoîaîo wojnë, o zbrodnie prze- ciw pokojowi i ludzkoôci. Proces prowadziî Miëdzyna- rodowy Trybunaî Wojskowy powoîany na podstawie umowy zawartej przez rzâdy USA, Wielkiej Brytanii, ZSRR i Francji. Do umowy przystâpiîo teû 19 rzâdów païstw koalicji antyhitlerowskiej, wôród nich takûe i Polska. Trybunaî sâdziî 22 dostojników nazistowskich za: dopuszczenie sië zbrodni przeciwko pokojowi, tzn. za planowanie, przygotowanie i prowadzenie wojny napa- stniczej; zbrodnie wojenne (mordowanie i znëcanie sië nad jeïcami, zabijanie zakîadników, rozmyôlne niszcze- nie osiedli ludzkich, rabunek wîasnoôci publicznej i prywatnej); zbrodnie przeciwko ludzkoôci (nieludzkie traktowanie w obozach koncentracyjnych, masowe mo- rderstwa w obozach zagîady, przeôladowanie ludzi z powodów rasowych, politycznych i religijnych). Po dîugotrwaîym procesie, w paúdzierniku 1946 r. Miëdzynarodowy Trybunaî Wojskowy skazaî 12 oska- rûonych na karë ômierci. Wôród skazanych na ômierê byî teû byîy wielkorzâdca Generalnej Guberni utworzo- nej na ziemiach Polski dr Frank. Z pozostaîych oskar- ûonych 3 zostaîo uwolnionych od winy i kary, pozosta- li otrzymali kary wiëzienia. W czasie procesu kierownictwa partii i païstwa nazi- stowskiego Miëdzynarodowy Trybunaî Wojskowy uznaî NSDAP, gestapo i wszystkie hitlerowskie forma- cje policyjne za organizacje zbrodnicze. Procesy innych zbrodniarzy nazistowskich miaîy odbywaê sië przed sâ- dami wojskowymi tych païstw, w których popeînili zbrodnie bâdú przed sâdami wîadz okupacyjnych w Niemczech. 12. Problem niemiecki w powojennej Europie. Powsta- nie dwóch païstw niemieckich. Wkrótce po zakoïczeniu konferencji poczdamskiej zaczëîy sië rozdúwiëki pomiëdzy niedawnymi sojuszni- kami w sprawie powojennych losów Niemiec. W radzieckiej strefe okupacyjnej ôciôle kontrolowa- no ûycie polityczne. Zmuszono partië socjalistycznâ do poîâczenia sië z komunistami. Powstaîa w ten sposób Niemiecka Socjalistyczna Partia Jednoôci na czele z przybyîym z Moskwy Walterem Ulbrichtem. W od- miennej sytuacji byîy partie polityczne w zachodnich strefach okupacyjnych. Z wyjâtkiem zakazanej partii nazistowskiej, wszystkie partie korzystaîy w peîni ze swobód demokratycznych. W lutym 1948 r. odbyîa sië w Londynie konferencja przedstawicieli trzech zachodnich stref okupacyjnych, na której opowiedziano sië za opracowaniem jednej ko- nstytucji dla zachodnich stref okupacyjnych. Poîâczo- ne strefy amerykaïska i brytyjska utworzyîy tzw. Bizo- nië, a po przyîâczeniu francuskiej strefy okupacyjnej powstaîa tzw. Trizonia. Po wprowadzeniu w Trizonii nowego, silnego pie- niâdza radzieckie wîadze okupacyjne odpowiedziaîy blokadâ dróg do zachodnich sektorów Berlina. Zacho- dnie wîadze okupacyjne utrzymaîy zaopatrzenie Berlina za pomocâ transportu lotniczego. Blokada Berlina w 1948 r. byîa najwiëkszym kryzysem politycznym w Europie od zakoïczenia drugiej wojny ôwiatowej, a takûe sygnaîem ôwiadczâcym o narastaniu objawów "zimnej wojny". 7 wrzeônia 1949 r. mocarstwa zachodnie wyraziîy zgodë na przeksztaîcenie Trizonii w suwerenne païst- wo - Republikë Federalnâ Niemiec. W 1951 r. Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Francja ogîosiîy zako- ïczenie wojskowej okupacji Niemiec, a w 1954 r. przyjë- îy RFN do Paktu Póînocnoatlantyckiego (NATO). Z radzieckiej strefy okupacyjnej stworzono 7 paú- dziernika 1949 r. za zgodâ ZSRR drugie païstwo nie- mieckie - Niemieckâ Republikë Demokratycznâ. Wojs- kowe wîadze radzieckie zachowaîy uprawnienia zwiâ- zane z realizacjâ ukîadów poczdamskich. Liczni intelektualiôci niemieccy wîaônie w powstaniu NRD widzieli szansë odrodzenia Niemiec. Do Berlina powrócili wówczas z emigracji: Bertold Brecht, Arnold Zweig (czyt.: cwajg), Anna Seghers (czyt.: zegers). W porównaniu z Berlinem Wschodnim, Republika Fe- deralna Niemiec wydawaîa sië wówczas zaôciankiem ku- lturalnym. Z upîywem czasu coraz wyraúniej zaznaczaîy sië dy- sproporcje w rozwoju dwóch païstw niemieckich. Ko- lektywizacja rolnictwa i budowa przemysîu ciëûkiego w NRD, uzasadniana sytuacjâ miëdzynarodowâ, obni- ûaîa stopë ûyciowâ ludnoôci wschodnich Niemiec i groziîa wybuchem spoîecznego niezadowolenia. Syg- naîem kryzysu staî sië czerwiec 1953 r., kiedy robotnicy w NRD wyszli na ulice, aby zaprotestowaê przeciwko wyzyskowi. Protest ten stîumiîy sowieckie czoîgi. Roz- poczëîa sië fala ucieczek z NRD, która trwaîa do zbu- dowania muru berliïskiego w sierpniu 1961 r. Natomiast Republice Federalnej Niemiec mocarstwa zachodnie udzieliîy pomocy. finansowej i gospodarczej zapewnia- jâcej moûliwoôê harmonijnego rozwoju. RFN otrzymaîa w ramach tzw. planu Marshalla (czyt.: marszala) kwotë równowaûnâ dzisiejszym 70 mld dolarów, a w 1953 r. anulowano 70 % przedwojennych dîugów Niemiec. 13. "Zimna wojna". Natychmiast po zakoïczeniu konferencji jaîtaïskiej, w czasie omawiania przez ministrów spraw zagranicz- nych wielkich mocarstw sprawy przeprowadzenia wol- nych wyborów w krajach zajëtych przez Armië Czer- wonâ okazaîo sië, ûe ZSRR nie zamierza dotrzymaê wîa- snych zobowiâzaï. Dâûenie do poszerzenia radzieckiej strefy wpîywów na inne kraje ôrodkowej i poîudniowej Europy, mos- kiewski proces aresztowanych przez NKWD 16 przy- wódców polskiego Païstwa Podziemnego i inne obja- wy dâûeï sowieckich do dominacji w powojennym ôwiecie sprawiîy, ûe rzâdy païstw Europy Zachodniej zaczëîy domagaê sië od Stanów Zjednoczonych zde- cydowanej polityki wobec ZSRR. 5 maja 1946 r. byîy premier brytyjski Churchill wygîosiî w Fulton w Sta- nach Zjednoczonych przemówienie uwaûane za poczâ- tek "zimnej wojny": "Od Szczecina nad Baîtykiem do Triestu nad Adria- tykiem opuôciîa sië ûelazna kurtyna w poprzek konty- nentu. Poza tâ liniâ znajdujâ sië wszystkie stolice daw- nych païstw ôrodkowej i wschodniej Europy - War- szawa, Berlin, Praga, Wiedeï, Budapeszt, Belgrad, Bu- kareszt, Sofia - wszystkie te sîawne miasta [...] leûâ [...] w strefe radzieckiej i wszystkie, w takiej czy innej for- mie, podlegajâ nie tylko wpîywom radzieckim, ale kontroli z Moskwy w bardzo wysokim, niekiedy rosnâ- cym stopniu. Partie komunistyczne, które byîy bardzo maîe w tych wszystkich païstwa Europy Wschodniej, otrzymaîy stanowisko nadrzëdne i wîadzë o wiele prze- wyûszajâcâ ich liczebnoôê i dâûâ wszëdzie do zdobycia wpîywów totalistycznych. Prawie wszëdzie panujâ rzâ- dy policyjne [...] nie ma tam prawdziwej demokracji". W 1947 r. w odpowiedzi na wzrost napiëcia polity- cznego w Grecji i w Turcji oraz wybuch wojny domowej w tych krajach prezydent USA Truman ogîosiî pro- gram polityczny nazwany "doktrynâ Trumana". Zgod- nie z niâ Stany Zjednoczone powinny "popieraê wolne narody, które przeciwstawiajâ sië próbom opanowania ich przez zbrojnâ mniejszoôê czy teû naciskom z ze- wnâtrz". Wysîano do tych païstw amerykaïskie misje wojskowe, zaîoûono bazy wojskowe nad Morzem Ôró- dziemnym i przeznaczono dla rzâdów Grecji i Turcji po- moc w wysokoôci 400 mln dolarów. 14. Powstanie Chiïskiej Republiki Ludowej. Po zakoïczeniu wojny z Japoniâ w sierpniu 1945 r. przywódca Komunistycznej Partii Chin Mao Ce-tung odmówiî demobilizacji swojej armii i podporzâdkowania sië rzâdowi Republiki Chiïskiej, kierowanemu przez Czang Kaj-szeka. W tym czasie armia rzâdowa liczyîa 3,7 mln ûoînierzy, a siîy armii komunistycznej 320 tys. W wyniku demoralizacji i rozpadu armii rzâdowej wojs- ka Mao opanowywaîy kolejne regiony Chin. Pod koniec 1948 r., po serii zwyciëstw armii komunis- tycznej, Mandûuria i Chiny Póînocne znalazîy sië pod wîadzâ Mao Ce-tunga, a po opanowaniu Chin Poîud- niowych w 1949 r. - caîe kontynentalne Chiny. 1 paú- dziernika 1949 r. Mao Ce-tung ogîosiî utworzenie Chiï- skiej Republiki Ludowej. Republika Chiïska z Czang Kaj-szekiem zostaîa ograniczona do Wyspy Tajwan (Formoza). 15. Utworzenie Paktu Póînocnoatlantyckiego (NATO). Narastanie objawów "zimnej wojny", podziaî Europy na kraje Wschodu i Zachodu, blokada Berlina Zachod- niego w 1948 r., utrwalenie podziaîu Niemiec, wypro- dukowanie broni atomowej przez ZSRR w 1949 r. spra- wiîy, ûe politycy zachodni zaczëli obawiaê sië przewagi militarnej Zwiâzku Radzieckiego. W takiej sytuacji politycznej w 1949 r. utworzono Pakt Póînocnoatlantycki (North Atlantic Treaty Orga- nization - w skrócie NATO). W skîad NATO, poza paï- stwami Europy Zachodniej, weszîy takûe Stany Zjed- noczone i Kanada. Kraje czîonkowskie NATO zobowiâzaîy sië do wspólnego dziaîania w razie zaatakowania jednego z nich. W tym celu utworzono miëdzynarodowy sztab wojskowy i naczelne dowództwa trzech stref operacyj- nych: Atlantyku, Europy i kanaîu La Manche. W 1945 r. przyjëto do NATO Republikë Federalnâ Niemiec. W 1966 r. Francja wycofaîa sië ze struktur wojsko- wych NATO, w zwiâzku z czym naczelne dowództwo i sekretariat organizacji przeniesiono spod Paryûa do Brukseli stolicy Belgii, gdzie mieôci sië do dzisiaj. W skîad NATO, stanowiâcego istotny element eu- ropejskiego bezpieczeïstwa, wchodzi obecnie 15 païstw (Belgia, Dania, Francja, Grecja, Holandia, Islan- dia, Kanada, Luksemburg, Norwegia, Portugalia, Repu- blika Federalna Niemiec, Turcja, USA, Wielka Brytania i Wîochy). 16 Integracja europejska. Pierwszym organizmem gospodarczym jednoczâcym gîówne païstwa Europy Zachodniej byîa Europejska Wspólnota Wëgla i Stali, zaîoûona w kwietniu 1951 r. w Paryûu. 25 marca 1957 r. utworzono w Rzymie Europejskâ Wspólnotë Gospodarczâ (EWG). Jest to organizacja dâûâca do politycznego i gospodarczego zbliûenia païstw czîonkowskich. EWG skupia obecnie 12 païstw: België, Danië, Francjë, Grecjë, Hiszpanië, Ho- landië, Irlandië, Luksemburg, Republikë Federalnâ Niemiec, Portugalië, Wielkâ Brytanië i Wîochy. EWG kieruje Rada Europy obradujâca 2 razy w roku. W posiedzeniach biorâ udziaî szefowie païstw i rzâdów oraz ministrowie spraw zagranicznych. Rada Europy rozpatruje posdstawowe problemy integracji politycz- nej i gospodarczej païstw-czîonków EWG. 17. Wojna w Korei. Korea przed drugâ wojnâ ôwiatowâ byîa posiadîoô- ciâ japoïskâ. Po wyzwoleniu spod okupacji japoïskiej Koreë podzielono wzdîuû 38 równoleûnika na 2 strefy okupacyjne - Póînocnâ (radzieckâ) i Poîudniowâ (ame- rykaïskâ). W przyszîoôci, Korea miaîa byê zjednoczo- nym, demokratycznym païstwem. W 1948 r. wojska radzieckie oficjalnie wycofaîy sië z Korei Póînocnej. W czerwcu 1949 r. wojska Korei Póînocnej pod wo- dzâ Kim Ir-sena przekroczyîy linië 38 równoleûnika. Armia poîudniowokoreaïska nie byîa w stanie sama za- trzymaê napastników. Rzâd Korei Poîudniowej zwróciî sië o pomoc do ONZ. Gîówny ciëûar prowadzenia dzia- îaï w Korei przejëîy na siebie wojska Stanów Zjedno- czonych, które w paúdzierniku 1950 r. wyparîy wojska póînocnokoreaïskie za linië 38 równoleûnika.Gdy w czasie dalszej ofensywy, po zdobyciu Phenianu - (czyt.: fenianu) - stolicy Korei Póînocnej, zbliûyîy sië do granicznej z Chinami rzeki Jalu, do wojny wmieszaîa sië wielka ochotnicza armia chiïska. Wojna w Korei przeksztaîciîa sië w dîugotrwaîe, krwawe zmagania. Wobec zaangaûowania wielu païstw w konflikt koreaï- ski mógî on w kaûdej chwili przeksztaîciê sië w trzeciâ wojnë ôwiatowâ. W 1951 r. rozpoczëîy sië rozmowy w sprawie zawar- cia rozejmu w Korei. Porozumienie osiâgniëto po ômier- ci Stalina. 27 lipca 1953 r. w Panmundûonie podpisano rozejm i zakoïczono dziaîania wojenne. Zakoïczenie wojny koreaïskiej, w której zginëîo okoîo miliona Ko- reaïczyków, 250 tys. Chiïczyków, ponad 30 tys. Ame- rykanów i tysiâce ûoînierzy z wojsk ONZ ôwiadczyîo o objawach odprëûenia w stosunkach "Wschód-Za- chód". 18. Sytuacja wewnëtrzna w ZSRR po zakoïczeniu dru- giej wojny ôwiatowej. Druga wojna ôwiatowa przyniosîa narodom ZSRR ogrom strat i zniszczeï. Zginëîo ponad 20 mln ludzi. Ci, którzy przeûyli, sâdzili, ûe po skoïczonej wojnie ulegnâ poprawie niewiarygodnie trudne warunki ûycia obywa- teli ZSRR. Jednak nadzieje na to, ûe olbrzymi przemysî radziecki produkujâcy dotâd na potrzeby wojny bëdzie odtâd pracowaî, by zaspokoiê codzienne potrzeby ludzi, szy- bko sië rozwiaîy. W lutym 1946 r. Stalin ogîosiî, ûe na- stëpne 3-4 piëcioletnie plany gospodarcze skoncentrujâ sië na rozwoju przemysîu ciëûkiego. Zawiedli sië teû ci wszyscy, którzy sâdzili, ûe wojna poîoûy tamë dalszym represjom stalinowskim. Pierw- szymi ofiarami nowych "czystek" stali sië jeïcy wraca- jâcy z wojny niemieckiej, uznani za zdrajców narodu. Kolejna fala terroru objëîa intelektualistów. Nastâpiîy aresztowania, procesy polityczne i egzekucje, trwajâce bez przerwy do ômierci Stalina w marcu 1953 r. 19. Odprëûenie w stosunkach miëdzynarodowych. Stalin zmarî 5 marca 1953 r. Po ômierci dyktatora no- we wîadze ZSRR doôê szybko zîagodziîy represje we- wnâtrz kraju i zasygnalizowaîy gotowoôê odprëûenia w stosunkach miëdzynarodowych. W grudniu 1953 r. ogîoszono o wykonaniu wyroku ômierci na Îawrientiju Berii, który kierowaî stalinowskâ policjâ politycznâ, i na innych wysokich funkcjonariu- szach NKWD. Uznano ich odpowiedzialnymi za zbrod- nie okresu stalinowskiego, przeôladowania i ômierê mi- lionów ludzi. Dziaîania odprëûeniowe ze strony ZSRR polegaîy na zakoïczeniu stanu wojny z Niemcami oraz zawarciu po- rozumieï z Austriâ i Finlandiâ o wycofaniu wojsk ra- dzieckich z terytoriów tych païstw. 20. Utworzenie Paktu Warszawskiego. W maju 1955 r. w czasie konferencji 8 païstw socjali- stycznych podpisano Ukîad o przyjaúni, wspóîpracy i pomocy nazwany Ukîadem lub Paktem Warszawskim. Ukîad Warszawski, zawarty na 20 lat, przewidywaî utworzenie Zjednoczonego Dowództwa siî zbrojnych païstw-stron ukîadu, Doradczego Komitetu Politycz- nego i Komitetu Ministrów Obrony. Przewidywano konsultacje "we wszystkich waûnie- jszych sprawach miëdzynarodowych" i natychmiasto- wâ pomoc "w przypadku napaôci zbrojnej w Europie na jedno lub kilka païstw - stron ukîadu". W 1968 r. z Ukîadu Warszawskiego wystâpiî Albania. W 1991 r. w zwiâzku ze zmianami politycznymi, które zaszîy w païstwach Europy Ôrodkowo-Wschodniej, zostaîy rozwiâzane polityczne i wojskowe struktury paktu War- szawskiego. 21. XX Zjazd KPZR. W lutym 1956 r. toczyîy sië w Moskwie obrady XX Zjazdu Komunistycznej Partii Zwiâzku Radzieckiego. W referacie sprawozdawczym Nikity Chruszczowa, I sekretarza KC KPZR, znalazîy sië nowe oceny doty- czâce ôwiatowej strategii ZSRR i obozu païstw socjalis- tycznych. Za podstawowe zadanie uznano utrzymanie pokoju i umocnienie jego gwarancji. Sformuîowano poglâd o moûliwoôci pokojowego wspóîûycia païstw o róûnych systemach spoîecznych: "Sâdzimy, ûe kraje o róûnych systemach spoîecznych nie tylko mogâ istnieê obok siebie. Trzeba iôê dalej, do poprawy stosunków, do pogîëbienia wspóîpracy mië- dzy païstwami". W ostatnim dniu XX Zjazdu Chruszczow na za- mkniëtym posiedzeniu wygîosiî referat O kulcie jednos- tki i jego nastëpstwach, w którym ukazaî, jak uksztaî- towaî sië i jakie szkody wyrzâdziî "kult osoby Stalina". Referat stwierdziî, ûe "ujemne cechy Stalina, które za czasów leninowskich byîy tylko w zarodku, przeksztaî- ciîy sië w ciâgu ostatnich lat w ciëûkie naduûywanie wîadzy". W referacie ujawniono, ûe dzieîem Stalina by- îa "praktyka masowych represji", która dotknëîa kadry partyjne i wojskowe, zwîaszcza w latach 1935-1938. Efektem tego byîy "masowe aresztowania i deportacje wielu tysiëcy ludzi, egzekucje bez sâdu i normalnego ôledztwa". W czasie obrad zostaîo wydane oôwiadczenie uzna- jâce za nieuzasadnione rozwiâzanie w 1938 r. Komunis- tycznej Partii Polski. Krytyka stalinizmu, choê niepeîna, byîa aktem o wie- lkiej doniosîoôci. O funkcjonowaniu stalinowskiego sy- stemu wîadzy totalitarnej mówiîy juû nie tylko oôrodki zachodniej propagandy, lecz najwyûsze wîadze partii komunistycznej. W wielu ôrodowiskach wywoîaîo to wstrzâs i dâûenie do przeprowadzenia zmian w funkcjo- nowaniu systemu wîadzy w przyszîoôci. 22. Rzâdy Chruszczowa w ZSRR. Chruszczow rozpoczâî politykë pokojowego wspóîi- stnienia païstw o róûnych systemach politycznych. Ogîosiî, ûe do lat osiemdziesiâtych ZSRR gospodarczo dogoni i przegoni Zachód. Poczâtkowo odnosiî w tej polityce sukcesy. Takim politycznym sukcesem byîa decyzja w sprawie wycofania radzieckich wojsk okupa- cyjnych z Austrii oraz pojednanie z marszaîkiem Tito, przywódcâ Jugosîawii. W latach rzâdów Chruszczowa doszîo jednak do niebezpiecznych kryzysów politycznych. Gdy wobec Polski w paúdzierniku 1956 r. ZSRR ograniczyî sië do groúby uûycia siîy w celu uniemoûliwienia demokraty- zacji kraju, to na Wëgrzech w listopadzie tego roku wo- jska radzieckie siîâ stîumiîy narodowe powstanie. Zgi- nëîo wtedy kilka tysiëcy Wëgrów. Narastaî teû konflikt pomiëdzy ZSRR i Chinami, które majâc olbrzymi potencjaî ludzki i militarny nie zamierza- îy podporzâdkowaê sië Kremlowi. Mao Ce-tung wyra- únie opowiedziaî sië w 1956 r. za uîoûeniem na nowo stosunków ZSRR z krajami Europy Ôrodkowo-Wscho- dniej. Groúnym w skutkach mógî sië staê kryzys kubaïski w 1962 r., kiedy na të wyspë zaczëto przewoziê oddzia- îy radzieckie wyposaûone w broï rakietowâ. Ówczesny prezydent USA John F. Kennedy ogîosiî blokadë Ku- by, uniemoûliwiê dalsze dostawy radzieckiego sprzëtu wojskowego. Chruszczow musiaî cofnâê statki pîynâce na Kubë, gdyû kontynuowanie akcji groziîo wybuchem wojny ôwiatowej. Czëôê aparatu partii komunistycznej byîa niezado- wolona z polityki Chruszczowa, w tym równieû ze spo- sobu rozwiâzywania problemów wewnëtrznych ZSRR, i do prowadziîa do odsuniëcia go od wîadzy w paúdzie- rniku 1964 r. 23. Rzâdy Leonida Breûniewa. Po obaleniu Chruszczowa I sekretarzem KC KPZR zostaî Leonid Breûniew, zaô funkcjë przewodniczâcego Rady Ministrów objâî Aleksiej Kosygin. Zîa sytuacja gospodarcza ZSRR ulegîa za rzâdów Breûniewa dalsze- mu pogorszeniu. Przyczyny kryzysu tkwiîy w nadmier- nej rozbudowie potencjaîu militarnego ZSRR. W rezul- tacie Zwiâzek Radziecki, który w 1980 r. osiâgnâî zna- cznâ przewagë nad USA w liczbie rakiet, corocznie mu- siaî korzystaê z olbrzymich dostaw zboûa i innych pro- duktów z Zachodu. Breûniew nie dopuszczaî do ûadnych zmian syste- mowych w obozie païstw- satelitów ZSRR. Próba prze- prowadzenia demokratycznych zmian w Czechosîowa- cji zakoïczyîa sië w sierpniu 1968 r. interwencjâ radzie- ckâ i innych païstw czîonków Ukîadu Warszawskiego. Païstwa zachodnie uznaîy të interwencjë za wewnëtrz- nâ sprawë bloku radzieckiego. Inaczej potraktowano wkroczenie wojsk radzieckich do Afganistanu w 1979 r. i interwencjë w sprawy toczâcej sië tam wojny domo- wej. Zachód zdecydowanie zaprotestowaî, a znaczâcej pomocy siîom walczâcym z komunistycznym reûimem udzieliîy Stany Zjednoczone i sâsiedni Pakistan. Agre- sja przeciwko narodowi afgaïskiemu w koïcowych la- tach rzâdów Breûniewa, który zmarî w listopadzie 1982 r., byîa jednym z ostatnich przejawów radzieckiego im- perializmu. 24. Kryzys kolonializmu. Druga poîowa XX w. przyniosîa rozpad wielkich eu- ropejskich imperiów kolonialnych. Dwie wojny ôwiato- we przyczyniîy sië do upadku prestiûu biaîego czîo- wieka. Ludnoôê tubylczâ rekrutowano do wojska, gdzie nauczyîa sië wîadaê broniâ i po walkach ramië w ramië z biaîymi ûoînierzami metropolii nie chciaîa wracaê do statusu czîowieka niûszej kategorii. Proces dekolonizacji najwczeôniej rozpoczâî sië w Azji. W1947 r. Wielka Brytania utraciîa Indie, gdzie po walkach pomiëdzy wyznawcami hinduizmu i islamu powstaîy dwa païstwa - Indie i Pakistan. Holandia utraciîa swoje wyspiarskie posiadîoôci - Indie Holende- rskie, z których powstaîa Indonezja. Francja, która siîâ usiîowaîa utrzymaê swoje pano- wanie w Indochinach, poniosîa klëskë militarnâ i po upadku twierdzy Dien Bien Phu w maju 1954 r. musiaîa wycofaê sië ze swoich posiadîoôci w Azji Poîudnio- wo-Wschodniej. Armia francuska straciîa w wojnie wietnamskiej 90 tys. zabitych i 200 tys. rannych. Gwaîtowny proces dekolonizacji w Afryce rozpoczâî sië w 1960 r., który nazwano Rokiem Afryki. Niepodleg- îoôê uzyskaîo wtedy kilkanaôcie krajów tego kontynen- tu. System kolonialny zostaî w zasadzie zlikwidowany w poîowie lat siedemdziesiâtych, kiedy to upadîo por- tugalskie imperium kolonialne. W 1974 r. po przewrocie w Portugalii i obaleniu dyktatury nowy rzâd przyznaî niepodlegîoôê Angoli, Mozambikowi, Gwinei-Bissau i innym, mniejszym koloniom. 25. Konferencja Bezpieczeïstwa i Wspóîpracy w Euro- pie (KBWE). W poîowie lat piëêdziesiâtych na konferencjach wie- lkich mocarstw dyskutowano róûne projekty stworzenia europejskiego systemu bezpieczeïstwa. Chwiejnâ rów- nowagë siî chciano zastâpiê systemem, który zapewniî- by bezpieczeïstwo i poszanowanie granic wszystkich païstw europejskich. W koïcu lat szeôêdziesiâtych przewaûajâca wiëk- szoôê païstw europejskich oraz Stany Zjednoczone i Kanada opowiedziaîy sië za zwoîaniem Konferencji Bezpieczeïstwa i Wspóîpracy w Europie. Neutralna Fi- nlandia zaprosiîa wszystkie zainteresowane kraje do swojej stolicy, Helsinek, na rozmowy przygotowawcze KBWE. Prace KBWE trwaîy do 1975 r. 1 sierpnia 1975 r. przedstawiciele 35 païstw (Stany Zjednoczone, Kana- da i 33 kraje europejskie, z wyjâtkiem Albanii) podpisali akt koïcowy KBWE. Dokument ten, nazwany Wielkâ Kartâ Pokoju, zawiera deklaracje poszanowania granic païstw w Europie, wspóîpracy w dziedzinie gospodar- ki, nauki, techniki i ochrony ôrodowiska naturalnego, wspóîpracy w sprawach humanitarnych i poszanowa- nia praw czîowieka. 26. Polityka wschodnia RFN. W czasie "zimnej wojny" rzâd zachodnioniemiecki koalicji CDU-CSU (Unii Chrzeôcijaïsko-Demokratycznej i Unii Chrzeôcijaïsko-Spoîecznej), kierowany przez ka- nclerza Konrada Adenauera, prowadziî "twardâ" poli- tykë wobec païstw wschodnich bez ryzyka utraty po- parcia Zachodu. RFN odmawiaî uznania granicy z Pol- skâ na Odrze i Nysie, popieraî dziaîalnoôê i akcje pro- pagandowe organizacji przesiedleïczych, wysuwaî prowokacyjnâ tezë o prawnych skutkach ukîadu mona- chijskiego. Kierowaî sië tzw. doktrynâ Hallsteina (czyt.: halsztajna) - ówczesnego zachodnioniemieckiego sekre- tarza stanu, czyli ministra spraw zagranicznych - która negowaîa istnienie drugiego païstwa niemieckiego i za- lecaîa zerwanie stosunków z païstwami (z wyjâtkiem ZSRR) uznajâcymi NRD. W 1970 r. RFN pod rzâdami socjaldemokratycznego kanclerza Willego Brandta rozpoczëîa tzw. nowâ poli- tykë wschodniâ. Podpisano ukîady z ZSRR, Polskâ (w grudniu 1970 r.), Czechosîowacjâ, Wëgrami i Buîgariâ. Stworzyîo to podstawy do nawiâzania wspóîpracy po- litycznej, gospodarczej i kulturalnej pomiëdzy RFN a païstwami Europy Ôrodkowo-Wschodniej po uzna- niu istniejâcych granic i uregulowaniu wzajemnych sto- sunków. 27. Zjednoczenie Niemiec. W latach piëêdziesiâtych i szeôêdziesiâtych Niemie- cka Republika Demokratyczna, païstwo robotników i chîopów - jak je nazywano w propagandzie - w rze- czywistoôci staîo sië païstwem policyjnym. Policja poli- tyczna Stasi (czyt.: sztazi), liczâca kilkadziesiât tysiëcy pracowników i szerokâ sieê informatorów, systematy- czni zbieraîa dane dotyczâce wszystkich obywateli. Uwiëzionych za przekonania polityczne wydalano do RFN, pobierajâc za nich okup w walutach wymienial- nych. Dlatego w przeciwieïstwie do Polski opozycja w NRD byîa sîaba i ograniczaîa sië do nielicznych du- chownych ewangelickich. Wydawaîo sië, ûe NRD jest najtrwalszym i najbardziej stabilnym ogniwem systemu païstw satelickich ZSRR. Wybudowany w 1961 r. mur berliïski stanowiî wciâû symbol "ûelaznej kurtyny" i dominacji radzieckiej w ôrodku Europy. Przy próbach jego przekroczenia zginëîo blisko 200 Niemców. Zwy- ciëstwo demokracji w Polsce i na Wëgrzech zaktywizo- waîo siîy demokratyczne. Wkrótce po obchodach 40 rocznicy istnienia NRD masowe demonstracje w Lipsku i Berlinie doprowadziîy do upadku wîadzy komunisty- cznej we wschodnich Niemczech. Berliïczycy rozpoczë- li niszczenie muru dzielâcego miasto. Po zwyciëstwie Chrzeôcijaïskiej Demokracji w pierw- szych wolnych wyborach parlamentarnych na terenie NRD nasiliîy sië dziaîania na rzecz szybkiego zjedno- czenia obu païstw niemieckich. Po wejôciu w ûycie 1 li- pca 1990 r. unii walutowej, gospodarczej i spoîecznej marka RFN staîa sië jedynym ôrodkiem pîatniczym na terenie caîych Niemiec, a w sierpniu 1990 r. Izba Ludo- wa (parlament NRD) ogîosiîa decyzjë o przyîâczeniu NRD do RFN. Cztery zwyciëskie mocarstwa zrzekîy sië swoich praw do Berlina i zgodziîy sië na uzyskanie przez Niemcy peînej suwerennoôci. Nastâpiîo to 3 paú- dziernika 1990 r. Pierwszym kanclerzem zjednoczonych Niemiec zostaî Helmut Kohl (czyt.: kol) dotychczasowy kanclerz RFN. Ogólnoniemiecki parlament ustaliî, ûe stolicâ Niemiec bëdzie Berlin. 28. Zmiany w polityce ZSRR w poîowie lat osiemdzie- siâtych. Rywalizacja dwóch przeciwstawnych systemów spo- îeczno-politycznych w coraz mniejszym stopniu obej- mowaîa konfrontacjë militarnâ, poniewaû równowaga potëgi rakietowej i potencjaîu jâdrowego obu obozów czyniîa jâ absurdalnâ. Natomiast w rywalizacji gospoda- rczej i technologicznej jednoznacznie zwyciëûaî Za- chód. Uôwiadomiono to sobie w kierowniczych koîach Zwiâzku Radzieckiego, w którym wiosnâ 1985 r. sekre- tarzem generalnym KPZR zostaî Michaiî Gorbaczow. Narodziîa sië idea przebudowy (pieriestrojki), która w wiëkszym stopniu objëîa sferë stosunków politycz- nych niû przebudowë gospodarki, co powodowaîo po- gîëbienie sië kryzysu spoîeczno- gospodarczego w ZSRR. 29. Rozpad ZSRR. Wyôcig zbrojeï i rywalizacjë z Zachodem ZSRR przegraî ostatecznie w latach rzâdów Gorbaczowa. W 1989 r. ostatni ûoînierze radzieccy opuôcili Afganis- tan. Jednak 13-letnia wojna domowa, która wedîug da- nych ONZ kosztowaîa ûycie 2 mln Afgaïczyków, nie zakoïczyîa sië do tej pory. Przykîad Polski i gorbaczowowska "gîasnost" przy- czyniîy sië do nasilenia ûâdaï niepodlegîoôciowych w republikach nadbaîtyckich. W wyborach przepro- wadzonych w 1990 r. na Litwie, Îotwie i w Estonii od- niosîy zwyciëstwo stronnictwa niepodlegîoôciowe Lit- wa ogîosiîa niepodlegîoôê i oderwaîa sië od ZSRR. Procesu tego nie zahamowaîy apele Gorbaczowa o po- zostanie Litwy w ZSRR, jak i ofiary, które padîy w cza- sie róûnych akcji dywersyjnych i prewencyjnych pro- wadzonych przez oddziaîy radzieckie w Wilnie w sty- czniu 1991 r. Nasilaîy sië teû konflikty narodowoôciowe w wielu republikach radzieckich, m.in. pomiëdzy Arme- niâ i Azerbejdûanem, a takûe w Gruzji. Tatarzy zaûâdali prawa powrotu na Krym, skâd wywieziono ich w latach drugiej wojny ôwiatowej na polecenie Stalina. Zaostrzenie sië sytuacji wewnëtrznej w ZSRR stwo- rzyîo groúbë zamachu stanu. Istotnie w sierpniu 1991 r. dokonali go ci, którzy uwaûali, ûe jeszcze moûna utrzy- maê jednoôê radzieckiego imperium. Puczowi przeciw- stawili sië mieszkaïcy Moskwy i wîadze Rosji kierowa- ne przez prezydenta Borysa Jelcyna. Pucz zaîamaî sië po kilku dniach. Wîadzë prezydenta ZSRR odzyskaî Gorbaczow, lecz nie na dîugo, poniewaû wydaûenia te przyspieszyîy proces rozpadu ZSRR. Zdelegalizowano partië komunistycznâ w Rosji i w innych republikach. Pierwsze odzyskaîy niepodlegîoôê kraje baîtyckie: Lit- wa, Îotwa i Estonia. Kolejno ogîaszaîy niepodlegîoôê pozostaîe republiki. W Grudniu 1991 r. w przeddzieï 69 rocznicy swego powstania Zwiâzek Socjalistycznych Republik Radzieckich przestaî istnieê.