DZIAÎALNOÔĘ RZÂDU POLSKIEGO NA EMIGRACJI W LATACH 1941-1943. 1. Ukîad Sikorski - Majski. Po wkroczeniu Armii Czerwonej na ziemie Rzeczypos- politej we wrzeôniu 1939 r. zerwaniu ulegîy stosunki dyplomatyczne pomiëdzy Zwiâzkiem Radzieckim a rzâ- dem polskim na emigracji. W 1940 r. rzâd gen. Sikors- kiego otrzymywaî skâpe, lecz niepokojâce informacje o masowych represjach na dawnych Kresach Wschodnich, o trwajâcych aresztowaniach i przesiedleniach Po- laków z tych terenów w gîâb ZSRR. Brak byîo wiado- moôci o losach űoînierzy wziëtych do niewoli przez Armië Czerwonâ we wrzeôniu 1939 r. Minister spraw zagranicznych ZSRR Moîotow otwarcie wyraűaî zadowo- lenie z upadku Polski i gîosiî, űe paďstwo polskie na zawsze zostaîo wymazane z mapy politycznej Europy. Wybuch wojny radziecko-niemieckiej radykalnie zmieniî sytuacjë politycznâ w Europie. Rzâd brytyjski dâűyî do nawiâzania ôcisîej wspóîpracy ze Zwiâzkiem Radzieckim i byî zainteresowany w szybkim nawiâzaniu stosunków dyplomatycznych pomiëdzy rzâdem polskim a Kremlem. Churchill uwaűaî, űe brak tych stosunków wpîywa ujemnie na trwaîoôę koalicji antyhitlerowskiej. Premier Sikorski uzaleűniaî wznowienie stosunków dyplomatycznych ze Zwiâzkiem Radzieckim od uznania paktu Ribbentrop - Moîotow za niewaűny od poczâtku, uznania trwaîoôci przedwojennej granicy pomiëdzy obu paďstwami oraz przywrócenia wolnoôci űoînierzom polskim i internowanym obywatelom cywilnym Rzeczypos- politej. W lipcu 1941 r. rozpoczëîy sië w Londynie rozmowy Sikorskiego z ambasadorem ZSRR w Wielkiej Brytanii, Iwanem Majskim. Róűnice stanowisk w sprawie wschodnich granic Rzeczypospolitej staîy sië przyczynâ impasu w tych rozmowach. Oôwiadczenie rzâdu radzieckiego gîosiîo bowiem, űe "granice z 1939 r. nie zostanâ przywrócone". Ukîad polsko-radziecki zostaî ostatecznie podpi- sany pod naciskiem brytyjskim 30 lipca 1941 r. W ukîa- dzie tym strona radziecka stwierdziîa, űe traktaty ra- dziecko-niemieckie z 1939 r. straciîy swâ moc. Nie oznaczaîo to jednak ponownego uznania granicy polsko- radzieckiej sprzed 1 wrzeônia 1939 r. Oba rzâdy posta- nowiîy przywrócię wzajemne stosunki dyplomatyczne, zerwane 17 wrzeônia 1939 r. oraz zobowiâzaîy sië do wzajemnej pomocy i poparcia w wojnie przeciwko III Rzeszy. Ukîad zapowiadaî utworzenie Armii Polskiej w ZSRR. W protokole doîâczonym do ukîadu rzâd radziec- ki zobowiâzaî sië do udzielenia amnestii wszystkim obywatelom polskim deportowanym w gîâb ZSRR. Znaczna czëôę polityków polskich wypowiadaîa sië negatywnie o tym ukîadzie. Szczególnie krytykowano ukîad za pominiëcie w nim sprawy granicy wschodniej Rzeczypospolitej oraz za uűycie w protokole dodatkowym sîowa "amnestia" w odniesieniu do obywateli polskich aresztowanych przez NKWD i wywiezionych w gîâb Rosji, co przypomniaîo XIX-wieczne cesarskie ukazy o amnestii dla zesîaďców polskich. Na tym tle doszîo do kryzysu w rzâdzie gen. Sikorskiego. Odeszîo z niego kilku polityków, zdecydowanych przeciwników polityki wschodniej premiera Sikorskiego. 2. Utworzenie Armii Polskiej w ZSRR. Po wznowieniu polsko-radzieckich stosunków dyplo- matycznych do Moskwy przybyîa polska misja wojskowa. Celem misji byîo zawarcie umowy wojskowej pomiëdzy obu paďstwami, którâ podpisano 14 sierpnia 1941 r. Dowódcâ powstajâcej w ZSRR Armii Polskiej zostaî mianowany przez Naczelnego Wodza gen. Wîadysîaw Anders. Ciëűko ranny w czasie walk we wrzeôniu 1939r., gen. Anders zostaî w lwowskim szpitalu aresztowany przez NKWD i przewieziony do moskiewskiego wiëzienia, gdzie przeszedî ciëűkie ôledztwo. Bezpoôrednio po uwolnieniu z wiëzienia gen. Anders rozpoczâî w sierpniu 1941 r. organizowanie armii. Sie- dzibâ dowództwa armii staî sië Buzuîuk, 140 km na wschód od Kujbyszewa. Wyznaczono miejscowoôci, gdzie miaîy tworzyę sië poszczególne jednostki. Do Buzuîuku zaczëli napîywaę pierwsi ochotnicy zwolnieni z wiëzieď i obozów. Űoînierze kwaterowali na dawnym poligonie Armii Czerwonej w namiotach, a zimâ, gdy temperatura spadîa poniűej -40 stopni C - w ziemiankach. Tylko w niektórych oôrodkach byîy staîe budynki. W tych warunkach wizytowaî oddziaîy polskie Naczelny Wódz i premier, gen. Sikorski, w czasie swojej wizyty w ZSRR, którâ zîoűyî w grudniu 1941 r. W styczniu 1942 r. oôrodki formowania polskich dywizji prze- niesiono na poîudnie ZSRR, do Uzbekistanu i Kirgizji. Z caîego terytorium ZSRR zgîaszali sië ochotnicy do Armii Polskiej. Podróű trwaîa tygodniami w nadzwy- czaj trudnych, wojennych warunkach. Czësto Polacy pode- jmowali jâ na wîasnâ rëkë, bez pomocy i zgody miejs- cowych wîadz. Juű w marcu 1942 r. stan liczebny armii wynosiî ponad 66 tys. űoînierzy. Brak byîo jednak na- dal wiadomoôci o losach oficerów polskich, o których wiadomo byîo, űe byli internowani i przebywali wiosnâ 1940 r. w obozach jenieckich w Kozielsku, Ostaszkowie i Starobielsku. Po przeniesieniu Armii Polskiej do poîudniowych republik ZSRR pogorszyî sië juű i tak zîy stan zdro- wotny wojska. Fatalne warunki klimatyczne i sanitarne sprawiîy, űe wôród űoînierzy zaczëîy szerzyę sië choro- by tropikalne i zwiâzana z nimi wysoka ômiertelnoôę. Uzbrojenia strzeleckiego, przydzielonego przez wîadze sowieckie, starczyîo tylko dla jednej, i to niepeînej, dywizji. Brakowaîo artylerii, samochodów i innego sprzëtu. Nie docieraîy dostawy mundurów, a przede wszystkim űywnoôci. Niewielkimi racjami űoînierze mu- sieli dzielię sië z licznie napîywajâcymi cywilami. Pod koniec lutego 1942 r. strona radziecka zapropo- nowaîa wysîanie na front jednej, przeszkolonej juű dy- wizji. Gen. Anders nie zgodziî sië jednak na rozprosze- nie siî polskich na ogromnym froncie wschodnim. Űâdaî wyposaűenia caîej Armii Polskiej, aby jako zwarta si- îa mogîa wyruszyę na front. Jednoczeônie Anglicy za- biegali u Stalina o skierowanie jednostek polskich na Ôrodkowy Wschód, gdzie groziî wybuch powstania an- tybrytyjskiego w póînocnym Iranie i Iraku. Stalin zgo- dziî sië ostatecznie na to, by latem 1942 r. przemieô- cię Armië Polskâ do Iranu. Wczeôniej wyraziî zgodë na ewakuacjë do Wielkiej Brytanii polskich lotników i ma- rynarzy. Przy ewakuacji z ZSRR zdoîano wyprowadzię do Iranu nieco ponad 100 tys. ludzi. W ZSRR pozostaîo nadal okoîo miliona Polaków. 3. Sprawa katyďska. Wîadze polskie wciâű niepokoiîy sië losem kilku- nastu tysiëcy oficerów polskich, których niepodobna byîo odnaleúę. Dowództwo Armii Polskiej w ZSRR podjëîo poszukiwania na wîasnâ rëkë. Powoîano wîasne Biuro Poszukiwaď które zbieraîo relacje wiëúniów z róűnych obozów. Poszlaki wskazywaîy, űe zaginieni oficerowie zostali zamordowani przez NKWD. 13 kwietnia 1943 r. niemieckie radio i prasa powiadomiîy o odkryciu masowych grobów polskich ofice- rów w lesie katyďskim koîo Smoleďska. Wszyscy zostali zabici w ten sam sposób - strzaîem w tyî gîowy. Niemcy zaproponowali przeprowadzenie ôledztwa w tej sprawie pod kontrolâ Miëdzynarodowego Czerwonego Krzyűa. Spra- wa katyďska staîa sië dla nich szansâ na rozbicie wspóîpracy narodów i paďstw walczâcych z III Rzeszâ. 4. Zerwanie przez ZSRR stosunków dyplomatycznych z rzâdem polskim na emigracji. Rzâd polski na emigracji wezwaî wîadze ZSRR do zîoűenia wyjaônieď w "sprawie katyďskiej", gdyű wszys- tko wskazywaîo na prawdziwoôę niemieckich doniesieď. W nocie przypomniano wszystkie rozmowy polsko-ra- dzieckie na temat zwolnienia polskich oficerów. Jedno- czeônie strona polska zwróciîa sië do Miëdzynarodo- wego Czerwonego Krzyűa w Genewie o przeprowadzenie dochodzenia w tej sprawie. Stalin nie odpowiedziaî na notë rzâdu polskiego. W prasie radzieckiej obarczono Niemców odpowiedzia- lnoôciâ za mord katyďski. W swoim oôwiadczeniu Kreml oskarűyî Polaków o wspóîpracë z hitlerowcami na szko- dë Zwiâzku Radzieckiego. W nocy z 24 na 25 kwietnia 1943 r. rzâd radziecki zerwaî stosunki dyplomatyczne z rzâdem polskim w Londynie. 5. Katastrofa w Gibraltarze i jej skutki dla sprawy polskiej. W czerwcu 1943 r. gen. Sikorski podjâî podróű na Ôrodkowy Wschód, gdzie formowano Korpus Polski. W jego skîad miaîa wejôę Armia Polska na Wschodzie i Samo- dzielna Brygada Karpacka. Samolot, którym gen. Sikor- ski wracaî 4 lipca z tej podróűy inspekcyjnej do Wiel- kiej Brytanii, po starcie z lotniska w Gibraltarze spadî do morza. W katastrofie zginâî Sikorski i towarzâszâce mu osoby. Nie ustalono przyczyn tego wypadku. Ciaîo Naczelnego Wodza po przewiezieniu do Anglii pochowano na cmentarzu polskich lotników. Prezydent RP mianowaî Naczelnym Wodzem gen. Sosnkowskiego. Premierem rzâdu polskiego na emigra- cji zostaî dziaîacz Stronnictwa Ludowego, Stanisîaw Mikoîajczyk. Pomiëdzy nowym premierem i Naczelnym Wodzem wystëpowaîy tarcia i róűnice poglâdów na wiele spraw istotnych dla Polski. Mikoîajczyk nie miaî u Sprzymierzonych takiego autorytetu, jakim cieszyî sië gen. Sikorski. Rzâdy paďstw Sprzymierzonych byîy zainte- resowane wówczas jak najwiëkszym zaangaűowaniem Zwiâzku Radzieckiego w wojnë z Niemcami i gotowe byîy do wielu ustëpstw, w tym w sprawach polskich, dla utrzymania dobrych stosunków ze Stalinem.