DZIAĪANIA WOJENNE NA BAĪKANACH I NA FRONCIE WSCHODNIM W LATACH 1941-1942. 1. Wojna na Baīkanach. Do sojuszu wojskowego Niemiec, Wīoch i Japonii znanego pod nazwā osi Berlin-Rzym-Tokio, przyīāczy- īy siė uzaleūnione od Niemiec paļstwa: Sīowacja, Wė- gry, Rumunia i Buīgaria. Jesieniā 1940 r. Hitler zakomunikowaī Stalinowi, ūe uwaūa caīe Baīkany īācznie z Dardanelami za niemieckā strefė wpīywów. W paśdzierniku 1940 r. Wīochy bez porozumienia z Niemcami dokonaīy agresji na Grecjė, ale wkrótce po- tem na ziemi greckiej wylādowaīy pierwsze dywizje an- gielskie. W marcu 1941 r. pod naciskiem niemieckim, wīoskim i buīgarskim przystāpiī do "osi" rzād jugosīowiaļski. Proniemiecka polityka króla i rzādu zmobilizowaīa serb- skā opozycjė politycznā do dziaīania. Na wieōź o przy- stāpieniu Jugosīawii do paktu Berlin-Rzym-Tokio od- byīy siė burzliwe manifestacje, zwīaszcza w Serbii, Czarnogórze, Boōni i Hercegowinie. 27 marca 1941 r. w wyniku wojskowego zamachu stanu zostaī obalony proniemiecki rzād w Jugosīawii. Tego samego dnia Hitler zapowiedziaī "zgniecenie Ju- gosīawii jako siīy zbrojnej i jako paļstwa", nie podejmujāc rozmów z nowymi wīadzami jugosīowiaļskimi. Wėgrom i Buīgarom obiecaī czėōź przylegajācych do ich terytoriów ziem jugosīowiaļskich, a Wīochom wybrzeūe Adriatyku. Chorwacja otrzymaź miaīa od III Rzeszy peīnā autonomiė. 6 kwietnia 1941 r. na Jugosīawiė uderzyīy 44 dywizje wīoskie, 34 niemieckie i 4 dywizje wėgierskie. 10 kwietnia padī Zagrzeb, a w dwa dni póśniej Belgrad. Król jugosīowiaļski i rzād opuōcili kraj, udajāc siė do Grecji. W dwa dni póśniej skapitulowaīa armia jugosīowiaļska, a caīy kraj znalazī siė pod okupacjā paļstw "osi", które podzieliīy siė terytorium Jugos- īawii. Utworzono teū Niezaleūne Paļstwo Chorwackie, uzaleūnione od Niemiec i Wīoch. Czėōź ūoīnierzy jugosīowiaļskich schroniīa siė w górach, podejmujāc walkė partyzanckā. Oddziaīami partyzanckimi wiernymi królowi dowodziī Draūa Micha- jīowicz. Jednoczeōnie rozwijaīa siė partyzantka komu- nistyczna pod dowództwem Józefa Broz-Tito. Wojna Jugosīawii z paļstwami "osi" miaīa duūe zna- czenie militarne, gdyū uniemoūliwiīa Hitlerowi przepro- wadzenie ataku na ZSRR w maju 1941 r. zgodnie z pie- rwotnym planem (plan "Barbarossa"). Najazd nastāpiī 22 czerwca 1941 r. i armie niemieckie zaskoczyīa zima w trakcie operacji pod Moskwā. Mimo ūe w 1940 r. trwaīa intensywna wspóīpraca gospodarcza pomiėdzy ZSRR a III Rzeszā, a Niemcy otrzymywaīy duūe dostawy radzieckiej ropy naftowej, rud metali, pszenicy, drewna, wysyīajāc w zamian broļ i urzādzenia przemysīowe, sztab niemiecki intensywnie pracowaī nad planami wojny przeciwko ZSRR. Hitler, wydajāc tajne dyrektywy do planu "Barbarossa", sā- dziī, ūe bėdzie to kolejna wojna bīyskawiczna, po której otworzā. siė dla Niemiec nieograniczone moūliwoōci. Na granicė ze Zwiāzkiem Radzieckim przybywaīy z zachodu kolejne dywizje niemieckie. Niemcy moty- wowali to koniecznoōciā dania im wypoczynku po tru- dach walk we Francji. Pomimo wielokrotnych ostrzeūeļ, pochodzācych od wīasnego wywiadu i paļstw oōcien- nych, Stalin do ostatniej chwili wierzyī w trwaīoōź paktu zawartego z III Rzeszā. Do wybuchu wojny trwaīy dostawy radzieckich surowców dla przemysīu wojennego III Rzeszy. 2. Wybuch wojny niemiecko-radzieckiej. Tuū przed ōwitem 22 czerwca 1941 r. wojska niemie- ckie rozpoczėīy realizacjė planu "Barbarossa". Siīy niemieckie w skīadzie 153 dywizji, okoīo 8 tys. czoīgów, ponad 3 tys. samolotów uderzyīy na caīym, liczācym 2700 km froncie, od Norwegii do Morza Czar- nego. Do poīudnia pierwszego dnia wojny Niemcy znisz- czyli na lotniskach wiėkszoōź samolotów radzieckich. Hitler pewny byī kolejnego, bīyskawicznego zwyciėst- wa. Stalin upieraī siė, by wojska radzieckie rozmiesz- czone w okrėgach zachodnich nie ustėpowaīy ze swo- ich pozycji, co przynosiīo im ogromne straty. W ciāgu pierwszych tygodni walk Rosjanie stracili 3,5 mln ūoī- nierzy wziėtych przez Niemców do niewoli, dalszy mi- lion to polegli i ciėūko ranni. Dotkliwa byīa takūe utrata sprzėtu wojskowego: 7 tys. dziaī, 5 tys. czoīgów, 4 tys. samolotów. Nacierajāce wojska niemieckie zorganizowane byīy w trzy grupy armii. Na póīnocy celem niemieckich wojsk byīo zajėcie krajów baītyckich i zdobycie Lenin- gradu. W centrum frontu nacierajāce armie niemieckie zdobyź miaīy Moskwė. Na poīudniu Wehrmacht i dy- wizje sojuszników Niemiec miaīy wejōź na Ukrainė i zajāź Kijów. Po pierwszym miesiācu walk bilans byī niekorzystny dla Armii Czerwonej. Niemcy zajėli Litwė, otoczyli Miļsk, doszli do Kijowa. Hitlerowi zaleūaīo wówczas przede wszystkim na zdobyciu Ukrainy, spichlerza Zwiāzku Radzieckiego. 3. Bitwa pod Moskwā. Ofensywė w celu zdobycia Moskwy podjėli Niemcy dopiero w paśdzierniku 1941 r., po zajėciu Smoleļska i okrāūeniu Leningradu. W listopadzie, w warunkach szybko nadchodzācej zimy, wojska niemieckie zbliūyīy siė na odlegīoōź 32 km do stolicy ZSRR. Natarcie nie- mieckie zatrzymaīo siė na przedpolach miasta, a 6 grud- nia 1941 r. oddziaīy Armii Czerwonej przeszīy do natar- cia. Walki byīy prowadzone w warunkach surowej, ro- syjskiej zimy, do której Wehrmacht nie byī przygoto- wany. Mróz i ōniegi sparaliūowaīy niemiecki transport. Rosjanie odepchnėli wojska niemieckie od Moskwy i Tuīy. 4. Dalsze dziaīania na froncie wschodnim. Zimā z 1941 r. na 1942 r. rozwiaīy siė nadzieje Hitlera na bīyskawiczne wygranie wojny ze Zwiāzkiem Radzieckim. Na caīym froncie wschodnim, od Zatoki Fiļskiej do Krymu, natarcie niemieckie zostaīo zatrzymane. Nie zdobyto Moskwy ani Leningradu. Dziaīania zaczepne wznowiono na froncie wschod- nim wiosnā 1942 r. nieudanā ofensywā radzieckā pod Charkowem. Niemcy przystāpili do dalszych dziaīaļ na poīudniowym odcinku frontu których celem byīo zdo- bycie Zagīėbia Donieckiego, urodzajnych ziem ukraiļ- skich i kaukaskich zagīėbi naftowych. W maju 1942 r. Niemcy ostatecznie opanowali Krym, zdobywajāc Kercz i Sewastopol. Po niepowodzeniach Armii Czerwonej pod Charkowem, utracie Donbasu i Woroneūa wojska niemieckie doszīy do Kaukazu. 5. Bitwa stalingradzka. W sierpniu 1942 r., po przeīamaniu rosyjskiej obrony pomiėdzy Donem a Woīgā, wojska niemieckie doszīy do Woīgi w pobliūu Stalingradu. To olbrzymie miasto ciāgnāce siė 40 km wzdīuū zachodniego brzegu Woīgi staīo siė do 15 sierpnia 1942 r. terenem zaciėtych walk ulicznych. Zakīady przemysīowe, kwartaīy domów, a raczej ich ruiny, przechodziīy wielokrotnie z rāk do rāk. Straty obu walczācych stron byīy olbrzymie. Ro- sjanom udaīo siė utrzymaź w ōrodkowej czėōci miasta. Jesieniā 1942 r. w radzieckiej kwaterze gīównej opracowano plany kontrofensywy w rejonie Stalingradu. Zgrupowanie uderzeniowe Frontu Poīudniowo-Zachodniego przy wspóīdziaīaniu z wojskami Frontu Doļskiego i Frontu Stalingradzkiego ruszyīo do przeciwnatarcia 19 listopada 1942 r. i szybko przeīamaīo niemieckie linie obronne. Wojska tych frontów caīkowicie okrāūyīy 6 Armiė niemieckā, (īācznie 22 dywizje - ponad 330 tys. ūoīnierzy). Dowódca 6 Armii gen. Friedrich Paulus, widzāc wczeōniej nieuniknionā klėskė swoich wojsk, zaproponowaī swemu naczelnemu dowództwu odwrót 6 Armii nad Don. Hitler rozkazaī jednak Paulusowi utrzymanie pozycji nad Woīgā do czasu nadejōcia odsieczy. Idāce na pomoc oddziaīy niemieckie zostaīy zatrzymane przez Rosjan w stepach kilkadziesiāt kilometrów od Stalingradu. Oznaczaīo to zagīadė caīej 6 Armii niemieckiej i wspo- magajācych jā oddziaīów wīoskich i rumuļskich. Dnia 8 stycznia 1943 r. Paulus odrzuciī propozycjė honorowej kapitulacji. Dalsza obrona jego wojsk pod Stalingradem umoūliwiīa wycofanie wiėkszoōci siī niemieckich z Kaukazu. 3 lutego 1943 r. niedobitki 6 Armii niemieckiej wraz z feldmarszaīkiem Paulusem, który stopieļ feldmarszaīka otrzymaī na kilka dni przed kapitulacjā, dostaīy siė do niewoli. Zatrzymanie ofensywy niemieckiej nad Woīgā i na Kaukazie uwaūa siė za zwrotny moment w dziejach dru- giej wojny ōwiatowej. 6. Walki partyzanckie na tyīach frontu wschodniego. W ciāgu pierwszych miesiėcy wojny niemiecko-ra- dzieckiej kilka milionów czerwonoarmistów dostaīo siė do niewoli niemieckiej. Spotkaī ich tragiczny los. Tysiāce oficerów rozstrzelano na miejscu, innych zamorzono gīodem w obozach jenieckich. Hitler nie wykorzystaī moūliwoōci politycznego zwyciėstwa w wojnie w ZSRR, chociaū tysiāce ludzi chciaīo obalenia dyktatury Stalina. Los jeļców i krwawe pacyfikacje dokonywane przez oddziaīy hitlerowskie na terenach okupowanych uīat- wiīy Stalinowi przeksztaīcenie wojny z III Rzeszā i jej sojusznikami w Wielkā Wojnė Ojczyśnianā. W propa- gandzie porównywano Hitlera do Napoleona, wzywano do stosowania taktyki "spalonej ziemi" i dziaīaļ partyzan- ckich na tyīach wojsk niemieckich. Spoīeczeļstwu zezwo- lono na praktyki religijne. Od poīowy 1942 r. nasiliīy siė dziaīania oddziaīów partyzanckich na terenach okupowanych przez Niemców. Walki na tyīach frontu wschodniego angaūowaīy coraz wiėksze siīy niemieckie. Powodowaīy bezwzglėdne pacyfikacje maīych miejscowoōci, których mieszkaļcy byli podejrzani o sprzyjanie partyzantom. Ci, którzy ocaleli, powiėkszali oddziaīy partyzantów. Gīównym zadaniem partyzantki radzieckiej byīo zwal- czanie kolaborantów, prowadzenie dywersji na liniach komunikacyjnych nieprzyjaciela, zbieranie informacji wywiadowczych. 7. U śródeī koalicji antyhitlerowskiej. Premier Churchill z ulgā przyjāī wybuch wojny nie- miecko-radzieckiej. Ustaīy dostawy radzieckich surowców dla niemieckiego przemysīu zbrojeniowego. Wiėkszoōź niemieckich siī zbrojnych Hitler skierowaī na ogromny front wschodni. W przemówieniu wygīoszonym 22 czerwca 1941 r. Churchill zobowiāzaī siė w imieniu Wielkiej Brytanii do udzielenia pomocy ZSRR. Pomoc brytyjska, a potem takūe amerykaļska, uīatwiīa Zwiāzkowi Radzieckiemu przetrwanie okresu wojny, gdy wiėkszoōź zakīadów przemysīowych przeniesionych z zachodnich republik na Ural nie rozpoczėīa jeszcze produkcji dla potrzeb frontu. Od jesieni 1941 r. sojusznicy rozpoczėli wysyīanie do Archangielska i Murmaļska konwojów morskich z dostawami sprzėtu i uzbrojenia w ramach specjalnej pomocy, jakiej Stany Zjednoczone na podstawie ustawy Kongresu udzielaīy paļstwom, których dziaīania wojenne miaīy istotne znaczenie dla obrony USA (Lend- Lease Akt - czyt.: lend lis ekt). Churchill we wspomnianym przemówieniu zapropo- nowaī Stalinowi takūe wspóīpracė politycznā. "W tej wojnie - powiedziaī premier brytyjski - mamy tylko jeden nieodwoīalny cel. Jesteōmy zdecydowani zniszczyź Hitlera i caīy ustrój narodowo-socjalistyczny (...). Niebezpieczeļstwo zagraūajāce Rosji jest równieū niebezpieczeļstwem naszym i Stanów Zjednoczonych. (...) Wzmóūmy wiėc nasze wysiīki i uderzajmy wspólnymi siīami". Stalin pozytywnie odpowiedziaī na tė inicjatywė. W lipcu 1941 r. ambasador Wielkiej Brytanii w Moskwie i minister spraw zagranicznych ZSRR podpisali ukīad okreōlajācy wzajemne zobowiāzania obu paļstw w toczācej siė wojnie. Koalicja zostaīa rozszerzona wkrótce przez przystāpienie do niej Czechosīowacji. Otwartā pozosta- waīa nadal sprawa normalizacji stosunków polsko- radzieckich.