FASZYZM WE WÎOSZECH. 1. Sytuacja wewnëtrzna Wîoch po zakoïczeniu pierwszej wojny ôwiatowej. Wîochy okupiîy swój udziaî w pierwszej wojnie ôwiatowej po stronie Ententy ogromnymi stratami. Wojska wîoskie, nie przygotowane do wojny, sîabo uzbrojone i úle dowodzone straciîy okoîo 600 tys. zabitych. Dopiero rozpad Cesarstwa Austro-Wëgierskiego w 1918 r. pozwoliî Wîochom na wejôcie do Trydentu i Triestu. Wojna nie rozwiâzaîa ûadnego z problemów païstwa wîoskiego. Przeciwnie, skutki wojny zaciâûyîy na nie- korzystnym rozwoju sytuacji wewnëtrznej we Wîoszech. W spoîeczeïstwie narodziî sië mit straconego zwyciëstwa, Wîoch oszukanych przez sojuszników. W rzeczywistoôci traktaty pokojowe przyznaîy Wîochom nie tylko Trydent i Triest, lecz równieû Górnâ Adygë ze znacznâ mniej- szoôciâ niemieckâ oraz Istrië z licznâ mniejszoôciâ sîowiaïskâ. Zwyciëskie Wîochy pozostaîy krajem biednym i za- dîuûonym, ze zdewastowanâ gospodarkâ. Dla zdemobi- lizowanych ûoînierzy nie byîo pracy. Kraj byî ogarnië- ty nastrojami rewolucyjnymi, nasilaîy sië strajki robot- ników, kolejarzy, pocztowców, urzëdników otrzymujâcych pensje w lirach szybko tracâcych wartoôê. 2. Narodziny faszyzmu we Wîoszech. Dla ûoînierzy wracajâcych z wojny nie byîo miejsc pracy. Poczuli sië oszukani. Stracili nadziejë, ûe ich udziaî w wojnie przyniesie pozytywne zmiany w poîo- ûeniu kraju. Byli ûoînierze ûâdali przeprowadzenia re- form spoîecznych i politycznych. W celu przeprowadzenia swoich postulatów kombatanci îâczyli sië w zwiâzki, zwane fasci (zwiâzek), stâd ruch kombatancki nazwano faszyzmem. Zamët panujâcy w powojennych Wîoszech, narastanie fali strajków i demonstracji spowodowaîy, ûe wpîywowe warstwy spoîeczeïstwa - przemysîowcy wîaôciciele ziemscy, woskowi marzyli o powrocie do dyscypliny i porzâdku w païstwie z czasów wojny. Udzielili poparcia ruchowi faszystowskiemu, na którego czele stanâî Benito Mussolini. Sâdzono, ûe jego energia i ômiaîe zamiary zapewniâ Wîochom ostatecznâ i trwaîâ równowagë. 3. Benito Mussolini i przewrót faszystowski we Wîoszech. Przed wybuchem wojny Mussolini byî dziaîaczem partii socjalistycznej. Z partii usuniëto go za nawoîy- wanie do udziaîu Wîoch w wojnie po stronie koalicji. Mussolini wstâpiî do wojska, lecz pozostaî w nim nie- dîugo. Zostaî ranny w czasie êwiczeï. Mógî jednak szczyciê sië tytuîem kombatanta. Zostaî redaktorem dziennika "Popole d'Italia" i organizatorem ruchu faszy- stowskiego. Ruch faszystowski stanowiî poczâtkowo nieliczne ugrupowanie. W wyborach 1919 r. uzyskaîo ono nieznacznâ, kilkutysiëczna liczbë gîosów: Powtarzajâce sië strajki skîoniîy wîaôcicieli fabryk do uûywania bojówek faszystowskich w celu zastraszania robotników. Pod has- îami patriotycznymi napadano na lokale i dziaîaczy par- tii socjalistycznej. Wpîywy i znaczenie ruchu faszys- towskiego we Wîoszech szybko wzrastaîy. W kolejnych wyborach w 1921 r. faszyôci zdobyli ponad 120 miejsc w parlamencie. W kilka miesiëcy po wyborach liczba uczestników ruchu faszystowskiego wzrosîa do 200 tys. osób. Mussolini w koïcu 1921 r. ogîosiî utworzenie Narodowej Partii Faszystowskiej, której program odwoîywaî sië do uczuê narodowych Wîochów. Zapewniaî, ûe faszyôci dâûyê bëdâ do odnowienia autorytetu rzâdu i stworzenia païstwa godnego wielkich tradycji histo- rycznych Italii. W partii miaîy obowiâzywaê hierarchia i surowa dyscyplina. W 1922 r. Mussolini, wykorzystujâc kolejne kryzysy rzâdowe, zaczâî przygotowywaê sië do przejëcia wîadzy we Wîoszech. W paúdzierniku 1922 r. czîonkowie partii faszystowskiej, zgromadzeni na zjeúdzie w Neapolu, zdecydowali ruszyê na Rzym, aby skîoniê króla do powie- rzenia Mussoliniemu misji utworzenia rzâdu. Król Wiktor Emanuel odmówiî przeciwstawienia sië ûâdaniom faszystów, przeciwnie - powierzyî Mussoliniemu misjë sformowania rzâdu. 4. Rzâdy faszystowskie we Wîoszech. Mussolini stanâî w 1922 r. na czele rzâdu jako najmîodszy premier w dziejach Wîoch. Liczyî wówczas 39 lat. Znaczna czëôê spoîeczeïstwa poparîa go, liczâc, ûe energicznie przystâpi do uzdrawiania gospodarki i za- pewnienia spokoju wewnëtrznego w kraju. Mussolini wyko- rzystaî te nastroje i zaûâdaî od parlamentu przyznania specjalnych peînomocnictw dla swojego rzâdu, które otrzymaî. W 1923 r. utworzono Wielkâ Radë Faszystowskâ. W jej skîad weszli zarówno ministrowie - czîonkowie partii faszystowskiej, jak i czîonkowie kierownictwa partii. Decydujâcy gîos w Radzie naleûaî jednak do Mus- soliniego. Istnienie i dziaîalnoôê Wielkiej Rady Faszys- towskiej sîuûyîy umocnieniu rzâdów faszystowskich we Wîoszech. Jednym z pierwszych dekretów Rady powoîano milicjë faszystowskâ. W celu zapewnienia wpîywu na mîodzieû powoîano organizacjë pod nazwâ Awangardowa Mîodzieû faszystowska. Dzieci naleûeê miaîy do organi- zacji "Balilla". Polityka spoîeczna miaîa opieraê sië na porozumieniu miëdzy pracodawcami a pracownikami. W tym celu utworzono organizacje zwiâzkowe, zwane korporacjami, grupujâce zarówno pracodawców, jak i pracowników poszczególnych dziaîów gospodarki. 5. Zabójstwo Matteottiego. W 1924 r. odbyîy sië kolejne wybory do parlamentu wîoskiego. W okrëgach wyborczych póînocnych Wîoch zwyciëstwo odniosîy listy opozycji antyfaszystowskiej. W maju 1924 r. deputowany do parlamentu, socjalis- ta Giacomo Matteotti (czyt.: dûiakomo mateoti) wystâpiî z odwaûnym oskarûeniem Mussoliniego, mówiâc o atmos- ferze terroru, w jakiej odbyîy sië wybory i o przemocy stosowanej przez bojówki faszystowskie wobec przeciw- ników politycznych. W kilka dni póúniej Matteotti zostaî zamordowany. Nikt nie wâtpiî w udziaî wîadz w tej zbrodni. W styczniu 1925 r., wobec bezspornych dowodów potwierdzajâcych udziaî faszystów w porwaniu i zamor- dowaniu Matteottiego, Mussolini wziâî na siebie odpo- wiedzialnoôê za të zbrodnië. Przemawiajâc przed parlamentem stwierdziî: "Oôwiadczam tutaj w obliczu zgromadzonych i w ob- liczu caîego narodu wîoskiego, ûe ja sam biorë na siebie odpowiedzialnoôê politycznâ, moralnâ i histo- rycznâ za wszystko, co sië dokonaîo". Izba Deputowanych nie skorzystaîa jednak z moûli- woôci postawienia premiera w stan oskarûenia. Byî to koniec rzâdów parlamentarnych we Wîoszech. 6. Represyjnoôê systemu faszystowskiego. Stopniowo Mussolini dokonaî zwrotu ku rzâdom to- talitarnym. Pretekstem do ograniczenia praw obywatel- skich staî sië nieudany zamach na premiera. W 1926 r. zakazano dziaîalnoôci innych partii poza partiâ faszys- towskâ. Powoîano policjë politycznâ i trybunaî specja- lny, któremu podlegaîy sprawy dziaîalnoôci opozycyjnej, z prawem wydawania wyroków ômierci. 7. Faszyzm i propaganda. Na poczâtku swoich rzâdów Mussolini dâûyî do zdobycia szerokiego poparcia spoîecznego. Czësto wygîaszaî publiczne przemówienia z balkonu siedziby rzâdu, lubiî kontakt z tîumem i umiaî przemawiaê. W celu rozbudzenia dumy i nacjonalizmu Wîochów Mussolini chëtnie nawiâzywaî do tradycji Imperium Rzymskiego. Przyjâî tytuî "duce" - wodza, który "zaw- sze ma racjë", wprowadziî faszystowskie pozdrowienie wyciâgniëtâ w gorë rëkâ, na wzór pozdrawiania Cezara przez gladiatorów. Ôwiëtem pracy - zamiast 1 maja - zos- taî dzieï 21 kwietnia, uznawany za dzieï zaîoûenia sta- roûytnego Rzymu. W centrum stolicy wznoszono wspaniaîe budynki rzâdowe, wzorowane na budowlach klasycznych z okresu Cesarstwa Rzymskiego. W faszystowskich Wîoszech szybko doceniono propagandowâ rolë radia. Programy zaczynaîy sië zre- dagowanymi w stylu informacji frontowych komunikatami o wîoskich sukcesach w sporcie i gospodarce. 8. Polityka gospodarcza faszyzmu. Objëcie rzâdów przez Mussoliniego zbiegîo sië z oûywieniem gospodarczym we Wîoszech które od za- koïczenia pierwszej wojny ôwiatowej przeûywaîy kryzys gospodarczy. Rzâd faszystowski staraî sië utrzymaê te tendencje wprowadzajâc wysokie cîa ochronne i dâûâc do umocnienia pieniâdza. Ta polityka gospodarcza wydaîa owoce. W 1929 r. produkcja przemysîowa Wîoch wzrosîa w porów- naniu do 1922 r. o 50 %. Szczególnie szybko rozwijaî sië przemysî chemiczny i motoryzacyjny, szczególnie zakîady "Fiata" w Turynie. Takûe w rolnictwie odnotowano wzrost wyników. Zwiâzane byîo to z ograniczaniem importu ûywnoôci, znanym pod nazwâ "batalia o zboûe". Po 1929 r. w la- tach wielkiego kryzysu gospodarczego wpîywy païstwa faszystowskiego na gospodarkë staîy sië jeszcze wiëksze. Bezrobociu starano sië zapobiec przez szerokâ politykë robót publicznych: budowë szos, osuszanie i melioracjë bagien, wyburzenia starych budynków w centrum Rzymu pod przyszîâ przebudowë stolicy. Dotacje païstwowe uratowaîy szereg dziedzin przemysîu dotkniëtych kryzysem, m.in. elektrownie czy stocznie budujâce wielkie transatlan- tyki. W stoczniach tych na zamówienie polskie zbudowano m.in. transatlantyckie statki pasaûerskie: "Batory", "Piîsudski", "Sobieski". 9. Podbój Etiopii. W 1935 r. faszystowskie Wîochy rozpoczëîy podbój Etiopii. Ta kolonialna wyprawa miaîa byê wyrazem wîoskiej gotowoôci do czynu i zjednoczenia narodu przez faszyzm. Przeciwko nowoczesnym samolotom i czoîgom Etiopia mogîa wystawiê 10-tysiëcznâ gwardië cesarza Hailego Sellassie i 100 tys. prymitywnie uzbrojonych, plemien- nych wojsk. Po póîrocznych, niezwykle ciëûkich walkach, w których Wîosi uûyli gazów bojowych, podbita Etiopia powiëkszyîa wîoskie posiadîoôci kolonialne w Afryce Wschodniej. Cesarz Haile Sellassie, który bezskutecznie oczekiwaî na pomoc Ligi Narodów, znalazî sië na emig- racji. W Rzymie tymczasem ogîoszono narodziny wîoskiego "Imperium" z królem wîoskim w roli cesarza abisyïskie- go i Mussolinim jako zaîoûycielem cesarstwa. Tak oto cesarz Haile Sellassie opisywaî bitwë pod Makalle, sto- czonâ w czwartym miesiâcu wîoskiej agresji w 1935 r.: "Rozpoczëîo sië bombardowanie. Nagle ûoînierze zaczëli rzucaê karabiny, zakrywaê oczy i padaê na twarz. Z góry, powoli opadaîa na naszâ armië ômiercionoôna mgîa. Wszystko, co ocalaîo od zwykîego bombardowania byîo unicestwione gazami. [...] Atakowaliômy gniazda karabinów maszynowych, z goîymi rëkami szliômy na czoîgi i zdobyliômy je, nie zaîamaîy nas bombardowania z powietrza, ale przeciwko gazom trujâcym, opadajâcym na twarze i rëce nic nie mogliômy poradziê [...]".