KSZTAÎTOWANIE SIË PAÏSTWA I SPOÎECZEÏS- TWA II RZECZYPOSPOLITEJ 1. Konstytucja marcowa 1921 r. Podstawowym zadaniem Sejmu Ustawodawczego byîo opracowanie i uchwalenie konstytucji odrodzonej Rzeczypospolitej. Prace nad tekstem konstytucji podjë- îa wyîoniona przez Sejm Ustawodawczy specjalna komisja konstytucyjna. Prace komisji trwaîy 15 miesiëcy, nie ustaîy nawet w najtrudniejszym dla Polski okresie wojny z Rosjâ. Sejm Ustawodawczy uchwaliî Konstytucjë 17 marca 1921 r. w sposób manifestacyjny bez liczenia gîosów. Wzorem dla Konstytucji marcowej byîa ustaw zasa- dnicza francuskiej III Republiki. Konstytucja stwierdzi- îa, ûe Polska jest republikâ, w której wîadza naleûy do Narodu, jako historycznie uksztaîtowanej, politycznej zbiorowoôci. Naród nie sprawuje wîadzy sam, lecz za poôrednictwem swych przedstawicieli. W zakresie usta- wodawstwa byî to dwuizbowy parlament, w skîad którego wchodziî sejm i senat. W zakresie wîadzy wykonawczej byî to prezydent i rzâd Rzeczypospolitej, w zakresie wymiaru sprawiedliwoôci byîy to niezawisîe sâdy. Sejm liczyî 444 posîów i zajmowaî najwaûniejszâ pozycjë w systemie wîadz ustanowionych przez Konsty- tucjë marcowâ. Sejmowi przysîugiwaîo prawo inicjaty- wy ustawodawczej, czyli zgîaszania projektów ustaw. Nie miaî tego prawa ani senat, ani prezydent, wyjâtek zrobiono tylko dla rzâdu Rzeczypospolitej. Wyîâcznie przed sejmem rzâd ponosiî odpowiedzialnoôê parlamen- tarnâ (czyli politycznâ) i konstytucyjnâ (czyli karnâ). Czynne prawo wyborcze (czyli prawo wybierania) przy- sîugiwaîo kaûdemu obywatelowi, który ukoïczyî 21 rok ûycia, a bierne prawo wyborcze (prawo wybieralnoôci) mieli wszyscy obywatele po ukoïczeniu 25 roku ûycia. Posîowie byli uwaûani za przedstawicieli caîej Rzeczy- pospolitej i nie mogli byê w swej dziaîalnoôci parla- mentarnej krëpowani ûadnymi instrukcjami wyborców. Kadencjë parlamentu ustalono na okres 5 lat. Senat liczyî 111 senatorów. Czynne prawo wyborcze do senatu mieli obywatele, którzy ukoïczyli 30 rok ûy- cia, bierne prawo wyborcze do senatu przysîugiwaîo od 40 roku ûycia. Kadencja senatu rozpoczynaîa sië i koï- czyîa jednoczeônie z kadencjâ sejmu. 5 listopada 1921 r. odbyîy sië wybory parlamentarne na caîym terytorium Rzeczypospolitej. Konstytucja marcowa znacznie ograniczaîa wîadzë prezydenta. Zdecydowaîa o tym obawa posîów Sejmu Ustawodawczego przed osobâ marszaîka Piîsudskiego i moûliwoôciâ jego dyktatorskich rzâdów prezydenckich. Ostatecznie jednak Marszaîek nie stanâî do wyborów prezydenckich. Wîadzë wykonawczâ prezydent sprawowaî przez ministrów odpowiedzialnych za swâ dziaîalnoôê przed sejmem, oraz przez podlegîych rzâdowi urzëdników. Kaûdy akt rzâdowy wymagaî dla swej waûnoôci oprócz podpisu prezydenta, podpisu premiera i wîaôciwych ministrów. Prezydent nie mógî byê posîem, senatorem oraz sprawowaê ûadnego innego urzëdu. Za swe czynnoôci urzëdowe prezydent nie odpowiadaî przed parlamentem. Ponosiî wyîâcznie odpowiedzialnoôê konstytucyjnâ przed Trybunaîem Stanu, do której to odpowiedzia- lnoôci mógî byê pociâgniëty wyîâcznie uchwaîâ sejmu za zdradë stanu, pogwaîcenie konstytucji, przestëpstwa karne. Uprawnienia (prerogatywy) prezydenta to prawo do zarzâdzania wyborów parlamentarnych, zwoîywanie, odra- czanie, zamykanie posiedzeï sejmu i senatu. Prezydent mianowaî i odwoîywaî premiera i na jego wniosek - mi- nistrów. Prezydent byî najwyûszym zwierzchnikiem siî zbrojnych, nie mógî jednak sprawowaê naczelnego dowód- ztwa w czasie wojny. Mianowaî wtedy Naczelnego Wodza. Prezydent reprezentowaî païstwo na zewnâtrz, mianowaî przedstawicieli dyplomatycznych Rzeczypospolitej, przyjmowaî przedstawicieli dyplomatycznych païstw obcych, zawieraî umowy miëdzynarodowe. Prezydent mia- nowaî sëdziów i stosowaî prawo îaski. Ustawa z dnia 17 marca 1921 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (fragmenty) W imië Boga Wszechmogâcego! My, Naród Polski, dziëkujemy Opatrznoôci za wyzwo- lenie nas z póîtorawiekowej niewoli, wspominajâc z wdziëcznoôciâ mëstwo i wytrwaîoôê ofiarnej walki po- koleï, które najlepsze wysiîki swoje sprawie niepodleg- îoôci bez przerwy poôwiëcaîy, nawiâzujâc do ôwietnej tradycji wiekopomnej Konstytucji 3 maja - dobro caîej, zjednoczonej i niepodlegîej Matki - Ojczyzny majâc na oku, a pragnâc Jej byt niepodlegîy, potëgë i bezpiecze- ïstwo oraz îad spoîeczny utwierdziê na wiekuistych za- sadach prawa i wolnoôci [...] wszystkim obywatelom Rzeczypospolitej równoôê, a pracy poszanowanie, na- leûne prawa i szczególnâ opiekë Païstwa zabezpieczyê - të oto Ustawë Konstytucyjnâ na Sejmie Ustawodawczym uchwalamy i stanowimy. Artykuî 1 Païstwo polskie jest Rzeczâpospolitâ. Artykuî 2 Wîadza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej na- leûy do Narodu. Organami narodu w zakresie ustawo- dawstwa sâ Sejm i Senat, w zakresie wîadzy wykonaw- czej - Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej îâcznie z od- powiedzialnymi ministrami, w zakresie wymiaru spra- wiedliwoôci - niezawisîe Sâdy. Artykuî 11 Sejm skîada sië z posîów, wybranych na lat piëê, liczâc od dnia otwarcia Sejmu, w gîosowaniu powszech- nym, tajnym, bezpoôrednim, równym i stosunkowym. Artykuî 20 Posîowie sâ przedstawicielami caîego Narodu i nie sâ krëpowani ûadnymi instrukcjami wyborców [...] . Artykuî 25 Prezydent Rzeczypospolitej zwoîuje, otwiera, odra- cza i zamyka Sejm i Senat. Artykuî 39 Prezydenta Rzeczypospolitej wybierajâ na lat siedem bezwzglëdnâ wiëkszoôciâ gîosów Sejm i Senat, poîâczone w Zgromadzenie Narodowe [...] na zaproszenie Marszaîka Sejmu i pod jego przewodnictwem. Artykuî 40 Jeûeli Prezydent Rzeczypospolitej nie moûe sprawo- waê urzëdu oraz w razie opróûnienia urzëdu Prezydenta Rzeczypospolitej wskutek ômierci, zrzeczenia sië lub in- nej przyczyny - zastëpuje go Marszaîek Sejmu. [...]. Artykuî 45 Prezydent Rzeczypospolitej mianuje i odwoîuje Pre- zesa Rady Ministrów, na jego wniosek mianuje i odwo- îuje Ministrów. [...]. Artykuî 51 Za czynnoôci urzëdowe Prezydent Rzeczypospolitej nie jest odpowiedzialny [...]. Artykuî 53 Prezydent Rzeczypospolitej nie moûe piastowaê ûa- dnego urzëdu ani naleûeê do skîadu Sejmu lub Senatu. [...]. Artykuî 65 Dla celów administracyjnych Païstwo Polskie po- dzielone bëdzie w drodze ustawodawczej na wojewódz- twa, powiaty i gminy miejskie i wiejskie, które bëdâ jednoczeônie jednostkami samorzâdu terytorialnego. [...]. Artykuî 89 Pierwszym obowiâzkiem obywatela jest wiernoôê dla Rzeczypospolitej Polskiej. [...] Artykuî 95 Rzeczpospolita Polska zapewnia na swoim obszarze zupeînâ ochronë ûycia, wolnoôci i mienia wszystkim bez róûnicy pochodzenia, narodowoôci, jëzyka, rasy lub re- ligii. [...] Artykuî 118 W zakresie szkoîy powszechnej nauka jest obowiâz- kowâ dla wszystkich obywateli Païstwa. [...] Artykuî 119 Nauka w szkoîach païstwowych i samorzâdowych jest bezpîatna. [...] 2. Spoîeczeïstwo niepodlegîej Rzeczypospolitej. Obszar païstwa polskiego zamieszkiwaîa ludnoôê liczâca wedîug danych spisu powszechnego z 1921 r. ponad 27 mln osób. Dawaîo to Polsce piâte miejsce pod wzglëdem liczby mieszkaïców w ówczesnej Europie (po ZSRR, Niemczech, Francji, Wielkiej Brytanii). Ôrednia gëstoôê zaludnienia wynosiîa 70 osób na km kwadratowy. Polska byîa krajem rolniczo-przemysîowym, gdyû blisko 3/4 ludnoôci mieszkaîo na wsi. Przeludniona wieô stanowiîa trudny problem II Rzeczypospolitej. W miastach mieszkaîo wtedy okoîo 25 % mieszkaïców kraju. 3. Mniejszoôci narodowe w II Rzeczypospolitej. Polska odrodziîa sië jako païstwo niejednolite narodowo, z licznymi mniejszoôciami narodowymi. Niemcy zamieszkiwali w zwartych skupiskach pogra- nicze zachodnie i póînocne. Byîa to liczâca okoîo mi- liona osób mniejszoôê, silna ekonomicznie (wîaôciciele majâtków ziemskich na Pomorzu i w Wielkopolsce, wîa- ôciciele kopalï, hut, fabryk na Ôlâsku). Przez caîy okres dwudziestolecia miëdzywojennego znaczna czëôê mniejszoôci niemieckiej podejmowaîa dziaîania przeciwko Polsce, dâûâc do przyîâczenia tych ziem do Niemiec. Komisje Ligi Narodów, do których Niemcy zwracali sië z róûnymi skargami na rzekome szykany wîadz polskich wobec nich, stwierdzaîy prawidîowe wykonywanie przez Polskë postanowieï traktatu mniejszoôciowego. Mniej- szoôê niemiecka w Polsce miaîa 930 szkóî powszechnych i 41 gimnazjów. Wschodnie województwa Rzeczypospolitej zamiesz- kiwali w przewaûajâcej liczbie Biaîorusini i Ukraiïcy. Na Kresach Wschodnich wystëpowaîy ostre podziaîy wy- znaniowe, pokrywajâce sië z podziaîami narodowoôcio- wymi. Ogromna wiëkszoôê Polaków naleûaîa do Koôcioîa rzymskokatolickiego. Ludnoôê biaîoruska byîa wyznania prawosîawnego, Ukraiïcy byli przewaûnie grekokatolikami a Niemcy naleûeli do koôcioîów ewangelickich. Wôród Ukraiïców, dâûâcych do utworzenia wîasnego païstwa, na ziemiach dawnej Galicj Wschodniej rozwijaî sië silny ruch nacjonalistyczny. Organizacja Ukraiïskich Nacjonalistów (OUN) byîa wspierana materialnie przez païstwa oôcienne jako czynnik osîabiajâcy païstwo polskie. Wôród Biaîorusinów silne wpîywy miaîa partia komunistyczna dâûâca do oderwania tych ziem od Polski i przyîâczenia ich do ZSRR. Polska byîa jednym z najwiëkszych skupisk ûydow- skich w Europie. W 1931 r. Rzeczpospolitâ zamieszkiwaîo okoîo 3 mln Ûydów. Ludnoôê ûydowska zajmowaîa sië prze- waûnie handlem i rzemiosîem w miasteczkach ôrodkowej i wschodniej Polski. Warto wiedzieê, ûe w okresie miëdzywojennym Polska byîa najwaûniejszym oôrodkiem ûydowskiego ûycia intelektualnego i religijnego na ôwiecie. Mniejsze skupiska Rosjan, Litwinów, Czechów, Sîo- waków, Ormian, Tatarów oceniano na okoîo 3 % mieszkaï- ców Polski. Jednoczeônie poza Polskâ, odciëte od niej granicami Niemiec, ZSRR, Czechosîowacji, Litwy pozostaîy zwarte skupiska Polaków liczâce îâcznie okoîo 3 mln osób. 4. Partie polityczne II Rzeczypospolitej. W okres niepodlegîoôci Polska wkroczyîa z uksztaî- towanymi na przeîomie XIX i XX w. partiami politycznymi. Odegraîy one w tym czasie szczególnâ rolë, reprezentujâc interesy warstw spoîecznych, ôrodowisk zawodowych i regionalnych. W Sejmie Ustawodawczym uksztaîtowaî sië tradycy- jny podziaî partii na prawicë, centrum i lewicë. Po wy- borach w 1922 r. doszedî równieû blok partii mniejszoô- ci narodowych. Wôród partii prawicowych gîównâ rolë odgrywaîa Narodowa Demokracja (endecja) pod ideowym i politycznym przywództwem Dmowskiego. W 1919 r. endecja przyjëîa oficjalnâ nazwë Zwiâzek Ludowo-Narodowy, jednoczâcy dziaîaczy narodowych ze wszystkich trzech zaborów. Politycznym sprzymierzeïcem endecji byî ruch chrzeôcijaïsko-spoîeczny. Ruch ten kie- rowaî sië zasadami solidaryzmu spoîecznego. Najwiëcej zwolenników miaî na ziemiach byîego zaboru pruskiego. Na czele Polskiego Stronnictwa Chrzeôcijaïskiej Demokra- cji staî Korfanty. Powaûny wpîyw na ksztaîtowanie sië ûycia politycz- nego w pierwszych latach niepodlegîoôci wywarî ruch ludowy. Do najwaûniejszych partii chîopskich w tym okresie naleûaîy: Polskie Stronnictwo Ludowe "Piast", Polskie Stronnictwo Ludowe "Wyzwolenie" i Stronnictwo Chîopskie. Wybitnâ postaciâ historycznâ byî przywódca PSL-"Piast" - Witos, chîop z Wierzchosîawic. Witos dâûyî do przeksztaîcenia ruchu ludowego w masowy, polityczny ruch chîopski. Wôród partii lewicy czoîowâ rolë odgrywaîa Polska Partia Socjalistyczna. PPS odrzucaîa koncepcjë rewolu- cji proletariackiej, podkreôlajâc znaczenie wîasnego païstwa dla sprawy robotniczej. W pierwszych latach niepodlegîoôci zaczâî sië ksztaîtowaê obóz polityczny skupiony wokóî osoby Piîsud- skiego, nazwany "obozem belwederskim". Stanowili go przede wszystkim byli legioniôci, peowiacy, czëôê dzia- îaczy Polskiej Partii Socjalistycznej. 5. Pierwszy prezydent odrodzonej Polski - Gabriel Narutowicz. W grudniu 1922 r. odbyîy sië pierwsze wybory pre- zydenckie w niepodlegîej Polsce. Jednym z kandydatów byî prof. Narutowicz, europejskiej sîawy specjalista w zakresie budownictwa wodnego. Po powrocie do kraju ze Szwajcarii w 1920 r. peîniî funkcjë ministra robót publicznych. Kandydaturë Narutowicza poparîy stronnictwa lewicy sejmowej, partie mniejszoôci narodowych, PSL- "Piast". Dopiero w wyniku piâtego gîosowania Narutowicz uzyskaî wymaganâ wiëkszoôê Zgromadzenia Narodowego i zostaî wybrany prezydentem. Wybór ten wywoîaî falë protestów prawicy. Na wiecach i zgromadzeniach ulicznych podburzano tîumy przeciwko Narutowiczowi, a prasa endecka rozpëtaîa bezprzykîadnâ kampanië oszczerstw prze- ciwko prezydentowi - elektowi. W dniu 11 grudnia 1922 r. usiîowano nie dopuôciê do zîoûenia przez Narutowicza przysiëgi wobec Zgromadzenia Narodowego. Tîumy zgro- madzone na trasie przejazdu do sejmu wznosiîy wrogie okrzyki, dochodziîo do zajôê ulicznych. W kilka dni po objëciu urzëdu prezydent Narutowicz, przybyîy na otwarcie wystawy w gmachu Zachëty, padî ofiarâ zamachu. Ômierê prezydenta Narutowicza byîa dramatem caîej Rzeczypospolitej. Byîo to wydarzenie bez precedensu w dziejach Polski. 6. Prezydent Stanisîaw Wojciechowski. Po ômierci prezydenta Narutowicza, zastrzelonego przez fanatyka, marszaîkowi sejmu Maciejowi Ratajowi udaîo sië opanowaê napiëtâ sytuacjë w kraju. W powtór- nych wyborach prezydenckich wybrano Stanisîawa Woj- ciechowskiego, jednego ze wspóîtwórców PPS w koïcu XIX w.