Historia - utracone nadzieje... ORIENTACJE POLITYCZNE NA ZIEMIACH POLSKICH. POSTAWY POLAKÓW. Aspiracje niepodlegīoōciowe i brak moūliwoōci ich speīnienia znajdowaīy wyraz w dwóch kraļcowych postawach. Jednā z nich byīa rezygnacja i uznanie teorii, ūe historia stanowi teren walki o byt,gdzie jedynā racjā jest siīa. Postawa taka prowadziīa nierzadko do konkluzji, ūe Polacy winni siė wyrzec myōli o odrėbnoōci politycznej, a nawet narodowej. Postawa druga nawiāzywaīa do tradycji polskich zmagaļ o niepodlegīoōź, a polegaīa na podtrzymaniu i rozbudzeniu aspiracji narodowych wbrew wszelkim przeciwnoōciom. Jakkolwiek postawė tė ksztaītowaīa inteligencja pochodzenia szlacheckiego, czerpaīa ona siīė z ogromnego awansu mas chīopskich i robotniczych pod koniec XIX w. Dziėki temu awansowi niepodlegīoōź Polski przestaīa byź sprawā elityszlacheckiej, a staīa siė sprawāmilonów. Konflikt miėdzy wolā niepodlegīoōci i rzeczywistoōciā niewoli rozgrywaī siė naieustannie w ōwiadomoōci milionów polaków. Zdarzali siė ludzie, którzy w kompromisie z zaborcami szli poza granicė zdrady, byli lojaliōci, którzy pīacili wysokā za niewielki efekty, byli teū spiskowcy, bezskutecznie oddawali zdrowie i ūycie za odlegīe cele. Podstawowe znaczenie dla przetrwanaipolskoōci miaīa kultura narodowa, dla której XIX w. byī okresem szczególnego rozkwitu. Podkreōliź naleūy rolė Koōcioīa katolickiego ugruntowujācego wartoōci narodowe i moralne. Mimo ograniczeļ , waūnādziedzinā ūycia narodowego stawaīa siė praca na polu gospodarczym, oparta na prywatnej wīasnoōci. Silne wiėzy rodzinne sprzyjaīy przekazywaniu tradycji pracy i walki o wolnoōc kraju. PROGRAM OBOZU NARODOWEGO. Poniewaū na poczātku XX w.paļstwa zaborcze znalazīy siė w dwóch przeciwnych obozach, równieū spoīeczenstwo polskie podzieliīo siė wzglėdem sympatii politycznych. Pierwszy program peprezentowaī obóz narodowo - demokratyczny.Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne powstaīo w 1897 r. jako jawny wyraz konspiracyjnej Ligii Polskiej, zaīoūonej w 1887 r.i przeksztaīconej w Ligė Narodowā w 1984 r. Przywódcā i gīównym ideologiem ruchu narodowo-demokratycznego zostaī Roman Dmowski, Zygmunt Balicki zaō byī twórcā konspiracyjnego Zwiāzku Mīodzieūy Polskiej, zwanego w skrócie Zet. Program narodowo - demokratyczny wyrastaī z tradycji niepodlegīoōciowej i pozytywistycznej. Zmierzaī do spotegowania siī narodu polskiego w walce o suwerennoōź opierajāc siė na tradycji religijnoōci , wiėzach rodzinnych i inicjatywie gospodarczej. Byī wyrazem nowego typu polskiego nacjonalizmu, zakīadajācego realizacjė interesu narodowego Polaków dostepnymi metodami w warunkach rozbiorowych postawienie interesu narodowego na pierwszym planie musiaīo prowadziź do silnej opozycji wobec ideologi socjalistycznej, a takūe wobec mniejszoōci narodowych. Na progu XX w. ideologia narodowo-demokratyczna zawieraīa juū silne akcenty antysemickie. Choź ruch narodowo-demokratyczny narodziī siė wōród inteligencji i drobnego ziemiļstwa. po rewolucji 1905 r. zaczāī obejmowaź ōrodowikso robotnicze i chīopskie. W 1905 r. powstaī Narodowy Zwiāzek Robotniczy, a w rok póśniej - Narodowy Zwiāzek Chīopski. Endecja chciaīa wykorzystaź wewnėtrzny kryzys Rosji po przegranej wojnie z Japoniā do uzyskania prze Polskė autonmii w ramach paļstwa carskiego. Z dwóch gīównych zaborców Narodowi Demokraci stawiali na Rosjė, ūywiāc szczegoīnā niechėź i obawy wobec Niemiec. Endecja staraīa siė realziowaź ideė autnomii za pomocā dziaīaļ legalnych w parlamencie rosyjskim. Wobec bojkotu wyborów 1907 r. przez lewicė polskā, Narodowa Demokracja i jej sojusznicy uzyskali, aū 34 miejsca w rosyjskiej Dumie Paļstwowej. Na czele Koīa Polskiego w Petersburgu stanāī Dmowski. Lojalistyczna postawa endecji nie przyniosīa wiėkszych efektów, gdyū kryzys Imperiumzostaī w krótce zaūegnany, a rzād rosyjski nie byī skīonny do ustėpstw. Poza zaborem rosyjskim endecja miaīa duūe wpīywy pod panowaniem pruskim, mnijesze zaō w Galicji. O ile w zaborze rosyjskim polityka endecka wychodziīa na przeciw zaborcy o tyle w pozostaīcyh dzielnicach byīa skierowana przeciw rzādom zaborczym. Dlatego teū zwīaszcza w Galicji, koīanarodowo - demokratyczne przygotowywaīy siė do akcji zbrojnej po stronie Rosji. Przykīadem aktywizacji mīodzierzy narodowej w Galicji staīy siė Druūyny Polowe 'Sokoīa' pod dowództwem Józefa Hallera, czy Polskie Druūyny Strzeleckie. W latach 1909-1912 endecja przeūyīa kryzys zwiāzany z nasilaniem siė krytyki ugodowej polityki kierownictwa wobec caratu oraz z secesjā grup NZR i NZh, które przeszīy na pozycje walki o niepodlegīoōź. W przededniu wojny przywódcy endeccy nadal gīosili program autonomii, sādzāc, ūe wojna rozegra siė gīównie miėdzy Niemcami, a Rosjā. Zwyciescy upatrywano w koalicji zachodniej z udziaīem Rosji. PROGRAM AUSTRO - POLSKI. Drugi program polityczny opieraī swe nadzieje na Austro-Wėgrzech.Jego zwolennicy rekrutowali siė z poōród resykalnej mīodzieūy inteligenckiej zaboru rosyjskiego oraz róūnych warstw spoīeczeļstwa galicyjskiego. W obozie proaustriackim istniaīo zresztā spore zróūnicowanie postaw, od konserwatywnych do ludowych i socjalistycznych oraz od koncepcji trialistycznej, przewidujācej stworzenie z Galicji trzeciego obok Austrii i Wėgier trzeciego czīonu monarchii habsurskiej, do teorii walki zbrojenj u boku paļstw centralnych. Jednā z gīownych siī w tym obozie byla Polska Partia Socjalistyczna, a wīaōciwie PPS - Frakcja Rewolucjyjna, powstaīa w skutek rozīamów w PPS. Na jej czele staī Józef Piīsudski, kirujācy Organizacjā Spiskowo - Bojowā PPS w czasie rewolucji 1905 r. Po klėsce rewolucji czīonkowie Organizacji znaleśli schronienie w Galicji, gdzie w 1908 r. zaīoūyli konspiracyjny Zwiāzek Walki Czynnej z Józefem Piīsudskim i Kazimierzem Sosnkowskim na czele. Niekwestionowanym przywódcā tego radykalnego nurtu niepodlegīowego staī siė Piīsudski. Celem jego zwolenników bylo poczātkowo rozszerzenie autonomicznej Galicji o Królestwa Polskie, a nastėpnie wydobycie jej spod panowania najsīabszego,jak oceniano, zaborcy-Austro-Wėgier. Juū w 1914 r. Piīsudski podobno powiedziaī, ūe paļstwa centralne pokonajā Rosjė, a potem ulegnā jej zachodnim sojusznikom, dziėki czemu Polska bėdzie mogīa odzyskaź niepodlegīoōź. Z orientacjā austro- polskā zwiāzana byīa galicyjska Polska Partia Socjalno - Demokratyczna z Ignacym Daszyļskim na czele, konserwatyōci oraz przywódcy chīopskiego Polskiego Stronnictwa Ludowego: Jakub Bojko,Jan Stapiļski i Wincenty Witos. Ruch ludowy nie sformuowaī konkurencyjnego w stosunku do endencji i socjalistów programu politycznego, a w 1913 r. ulegī rozbiciu. W 1912 r., w okresie silnego napiėcia w Europie, zwiāzanego z wojnā na Baīkanach, doszīo do koordynacji dziaīaļ róznych ugrupowaļ stojācych na gruncie walki z Rosjā. Utworzono Polski Skarb Wojskowy oraz Komisjė Skonfederowanych Stronnictw Niepodlegīoōciowych,która miaīa byź zalāūkiem przyszīego rzādu narodowego. W jej skīad weszīy: PPS zaboru rosyjskiego i pruskiego, NZR i NZCh zaboru rosyjskiego oraz PPSD, PSL i mieszczaļskie Stronnictwo Postėpowe z Galicji.Po rozīamie w ruchu ludowym PSL 'Piast' z Bojkā i Witosem na czele zerwaīo z KSSN,a lewica chīopska pozostaīa w komisji. LEWICA INTERNACJONALISTYCZNA. Zupeīnie odmienne stanowisko wobec polskich aspiracji niepodlegīoōciowych zajmowaīa niezbyt liczna lewica internacjonalistyczna. Skrajnym przedstawiucielem tego nurtu byīa Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy, powstaīa w 1900 r. Jej przywódcy z Feliksem Dzierūyļskim, Julianem Marchlewskim i Róūā Luksemburg dāūyli do powszechnej rewolucji europejskiej, a sprawy niepodlegīoōci polski nie podejmowali, uwaūajāc, iū naród polski roztopiī siė juū w spoīeczeļstwach paļstw zaborczych oraz ūe zwyciėstwo rewolucji przekreōli problemy narodowoōci i granic. W 1906 r. Socjaldemokracja staīa siė ogniwem organizacyjnym bolszewickiej frakcji Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji. Do stanowiska SDKPiL zbliūaīa siė PPS-Lewica. KWESTIA POLSKA W POLITYCE MOCARTSW W OKRESIE WOJNY. Wybuch wojny,który nastāpiī 1 sierpnia 1914 r.,oznaczaī ostry konflikt zbrojny miėdzy zaborcami. Od tej chwili ziemiepolskie staīy siė terenem walki politycznej i militarnej. Zaborcy nie uwaūali jednak za stosowne wiāzanie siė jakimiō powaūniejszymi obietnicami wobec Polaków.Odezwa wydana przez Niemcy i Austro- Wėgry ograniczaīa siė do pustych frazesów. Z kolei odezwa wielkiego ksiėcia Mikoīaja Mikoīajewicza naczelnego wodza wojsk rosyjskich, zapowiadaīa zjednoczenie ziem polskich, lecz o losie, os ytuacji prawnej o politycznej tych ziem teū mówiīa niewiele. W poczātkowym okresie wielkich dziaīaļ wojennych na Zachodzie i na Wschodzie mocarstwa traktowaīy sprawė polskā z duūā rezerwā. Austro-Wėgry zezwoliīy na utworzenie Legionów Polskich, ale zawiedzione w swych rachubach na wywoīanie przez nie powstania zbrojnego w Królestwie, na tyīach armii rosyjskiej,traktowaīy je jako siīė pomocniczā, a nie reprezentacjė walczācego narodu. Takūe Rosjanie nie traktowali utworzonego przy ich boku Legionu Puīawskiego jako zalāūka przyszīej polskiej siīy zbrojnej i zwlekali z obiecanym projektem reform. Dopiero w przeddzieļ wkroczenia Niemców do Warszawy, tj. 1 sierpnia 1915 roku, w Dumie odbyīa siė a rzecz 'rycerskiego, szlachetnego, wiernego' narodu polskiego, a ówczesny premier oōwaidczyī, ūe car 'rozkazaī radzie ministrów wypracowaź projekty ustaw, przyznajāc Polsce po skoļczonej wojnie prawo urzādzenie swobodnie wīasnego ūycia narodowego, kulturalnego i ekonomicznego na podstawach autonomii pod berīem monarchów Rosji z zachowaniem jednoōci paļstwowej'. W tym czasie odbywaī siė juū odwrót wojsk carskich z Królestwa. Ich dowództwo powziėīo szalonā myōl niszczenia w odwrocie caīego kraju tak,aby postėpujāce wojska niemieckie i austriackie zastaīy tylko pustyniė. Wywoīaīo to ostre protesty polskich czynników politycznych i opór ze strony ludnoōci. Na szczėōcie nie doszīo do realizacji tych zamierzeļ na wiėkszā skalė. 5 sierpnia do Warszawy wkroczyli Niemcy, a w koļcu paśdziernika front wschodni ustawiī siė wzdīuū lini wiodācej od Zatoki Ryskiej przez Dświļsk i Piļsk do Tarnoploa. Królestwo podzielone zostaīo na czėōź niemieckā ze stolicā w Warszawie i austro-wėgierskā ze stolicā w Lublinie. Pod wzglėdem politycznym nastāpiīa pewna poprawa. Utworzono polski uniwerystet i politechnikė, dopuszczono do powstania samorzādów miejskich. W dziedzinie gospodarczej natomiast nastāpiīo celowe rujnowanie kraju przez okupantów, gīownie niemieckiego. Juū od poczātku okupacji Niemcy rabowali wszystkie surowce, co wpīynėīo na zahamowanie pracy przemysīu. Przemysī wīókienniczy niszczono celowo i doprowadzano do jej ruiny; podobnie byīo z hutnictwem. Wielkie rozmiary przybraīo wycinanie lasów.Od niszczenia gospodarki powstrzymywano siė tylko wówczas, gdy pracowaīa na potrzeby wojenne paļstw centralnychl. Spadek produkcji przemysīowej spowodowal masowe bezrobocie i nėdzė. Korzystali z tego okupanci, werbujāc robotników od prac w Niemczech i Austro-Wėgrzech. Gdy zabrakīo ochotników zaczėto stosowaź przymusowy wywóz na roboty do Rzeszy. Niemiecki generaī-gubernator Hans Beseler wydaī w tym celu specjalne rozporzādzenie o 'zwalczaniu wstrėtu do pracy'. W miastach wybuchaīy masowe epidemie i wzrosīa ōmiertelnoōź, zwīaszcza wōród dzieci. W 1916 r. sytuacja paļstw centralnych zdecydowanie siė pogarszaīa, pomimo pewnych sukcesów na polu walki. Przedīuūajāca siė wojna groziīa jednak wyczerpaniem rezerw ludzkich i materiaīowych. W tej sytuacji 5 listopada 1916 roku ogīoszono akt proklamujācy powstanie tzw. Królestwa polskiego 'z ziem wydartych panowaniu rosyjskiemu'. Oznaczaīo to, ūe w tak rozumianym paļstwie polskim nie znajdā siė ani Poznaļskie, ani Galicja. Cesarz Franciszek Józef I wydaī rychīo manifest o rozszerzeniu autonomii Galicji, co byīo równoznaczne z dalszym pozostawaniem w granicahc monarchii habsburskiej.Przeciw aktowi 5 listopada zaprotestowaīa ententa, uwaūajāc go za pogwaīcenie praw miėdzynarodowych. Obawiaīa siė ona m.in. wzmocnienia paļstw centralnych ewentualnymi siīami ludzkimi z zaciāgów na ziemiach polskich. Niezaleūnie od woli jego twórców akt z 5 listopada oznaczaī umiėdzynarodowienie sprawy polskiej. Wywoīaīo to wkrótce pozytywny oddświėk. 22 stycznia 1917 roku prezydent Stanów Zjednoczonych Wilson skierowaī do senatu orėdzie z programem 'pokoju bez zwyciėstwa', gdzie m.in. stwierdziī: Mėūowie stanu wszėdzie sā zgodni, iū powinna powstaź zjednoczona, niezawisīa i autonomiczna Polska. Tak wiėc po raz pierwszy w tej wojnie szef potėūnego, neutralnego paļstwa oōwiadczyī w drodze oficjalnej, ūe miepodlegīoōź paļstwa polskiego jest jednym sīusznym rozwiāzaniem i koniecznym warunkiem trwaīego i sprawiedliwego pokoju. Wielkie znaczenie dla sprawy polskiej miaīo obalenie w Rosji caratu przez rewolucjė lutowā.Najwczeōniej sprawė tė podjėīa Rada Delegatów Roborniczych i Ūoīnierskich, która 27 marca jednogīoōnie uchwaliīa wydanie orėdzia do narodu polskiego. Pod wpīywem tego orėdzia Rzād Tymczasowy, by nie naraziź siė na osīabienie autorytetu w oczach caīej demokracji w Rosji i za granicā, wydaī 29 marca odezwė do Polaków. Manifest Rzādu Tymczasowego uīatwiī dziaīanie polityków polskich na Zachodzie. W czerwcu rozpoczėīo siė we Francji tworzenie armii polskiej, a we wrzeōniu rzād francuski uznaī utworzony na jej terytorium Komitet Narodowy Polski za oficjalnā reprezentacjė narodu.W ōlad za rzėdem francuskim poszīy równieū inne paļstwa ententy. W czerwcu rozpoczyna siė takūe tworzenie armii polskiej w Rosji. W Królestwie okupanci niemieccy i austriaccy utworzyli w styczniu 1917 roku Tymczasowā Radė Stanu, jako organ doradczy i opiniodawczy, która jednak wobec braku oparcia w spoīeczeļstwie, zwīaszcza po tzw. krzysyie przysiėgowym w Legionach, ustāpiīa w sierpniu tego roku.Paļstwa centralne, zaniepokojone rozwojem wydarzeļ, podjėīy kolejnā próbė pozyskania polaków. We wrzeōniu 1917 roku Niemcy i Austro-Wėgry zdecydowaīy o utworzeniu Rady Regencyjnej, która miaīa speīniaź rolė najwyūszej wīadzy w Królestwie do czasu powoīoania króla. Jednoczeōnie wīadze okupacyjne przekazaīy Radzie i powoīanemu przez niā rzādowi, na czele którego stanāī Jan Kucharzewski, ograniczonā wīadzė administracyjnā przede wszystkim w szkolnictwie i sādownictwie. Zwyciėstwo rewolucji paśdziernikowej w Rosji spowodowaīo radykalnā zmianė stanowiska ententy wobec kwestii polskiej. Dopóki Rosja prowadziīa eojnė z paļstwami centralnymi, dopóty mocarstwa zachodnie, nie chcāc naraziź siė swemu sprzymierzeļcowi, traktowaīy sprawė polskā z duūā powōciāgliwoōciā. Po wycofaniu siė przez Rosjė Radzieckā z wojny mocarstwa zachodnie bardziej zdecydowanie wypowiedziaīy siė za utworzeniem niepodlegīego paļstwa polskiego. Gīoōnym echem w ōwiecie odbiīo siė stanowisko Stanów Zjednoczonych, wyraūone w orėdziu prezydenta Wilsona z 8 stycznia 1918 roku,znanym pod nazwā '14 punktów Wilsona', w którym postulat niepodlegīej Polski stanowiī jeden z warunków przyszīego pokoju. Rozwój dalszych wydarzeļ miaī jednak dla sprawy polskiej równieū ujemne skutki. W traktacie zawartym w Brzeōciu Litewskim z Ukraiļskā Republikā Ludowā paļstwa centralne, jak wiadomo, oderwaīy od Królestwa Cheīmszczyznė i czėōź Podlasia, przekazujāc je Ukrainie. W tajnych klauzulach obiecano jej jeszcze podziaī Galicji, z tym, ūe wydzielona jej czėōź ruska w poīāczeniu z Bukowinā staīyby siė 'prowincjā ukraniļskā' w Austrii. Na wieōź o zawarciu traktatu brzeskiego opinia polska zareagowaīa bardzo ostro. Przeciw traktatom brzeskim wypowiedziaīy siė takūe paļstwa ententy,wyraūajāc w deklaracji z 19 marca 1918 roku obawė, iū 'Polska,która tak wspaniale umiaīa utrzymaź ūycie narodowe poōród katastrof najbardziej tragicznych,znalazīa siė wobec niebezpieczeļstwa czwartego rozbioru'. Jednym z ostatnich miėdzynarodowych aktów w sprawie polskiej byī dekret Rady Komisarzy Ludowych RSRR z 29 sierpnia 1918 roku o anulowaniu traktatów rozbiorowych. Nieco wczeōniej w Rosji Radzieckiej utworzono polskā czerwonā Zachodniā Dywizjė Strzelców, zaō w czerwcu tego samego roku utworzono w Moskwie - krótko istniejācy ludowy rzād polski ze Stefaenm Heltmanem na czele. Dekret Rady Komisarzy Ludowych byī czwartym z kolei aktem prawnym przekreōlajācym dotychczasowe ukīady miėdzy paļstwami zaborczymi, a wiėc i ukīady rozbiorowe. Jakiekolwiek moūliwoōci praktycznej realizacji tego aktu nie istniaīy, gdyū wojska niemieckie staīy niemal u bram Piotrogrodu, miaī on jednak znaczenie moralne. SPRAWA POSLKA PRZED I WOJNĀ ŌWIATOWĀ. SYTUACJA POD ZABORAMI. W ciāgu ponad stuletniej niewoli rozbiorowej spoīeczeļstwo zamieszkujāce ziemie polskie nie mogīo siė normalnie rozwijaź. Wīadze rosyjskie twierdziīy, ūe jest opanowane przez 'īaciļski' pierwiatek, istniejācy rzekomo w szlachcie i katolicyzmie, rozkīādajācy zdrowā 'duszė sīowiaļskā', tkwiācy jakoby w ludzie polskim.Aktywna polityka antypolska nasiliīa siė zwīaszcza w okresach popowstaniowych, gdy w gīāb Rosji zsyīano wybitnych dziaīaczy polskich, konfiskowano majātki, odsuwano polaków od administracji, ograniczano swobody Koōcioīa katolickiego i rusyfikowano szkolnictwo. Antypolska polityka caratu dotykaīa szczególnie wschodnich kresów dawnej Rzeczypospolitej, gdzie ponadto od poīowy XIX w.nastėpowaīo przebudzenie narodowe LItwinów,Ukraiļców, a na poczātku XX w. takūe Biaīorusinów. Po rewolucji w 1905 r. rzād rosyjski zīagodziī kurs, ale juū w 1907 r. powróciī do dawnej polityki. Jednym pozytywnym zjawiskiem w zaborze rosyjskim byī rozwój gospodarczy Królestwa Polskiego dziėki ekspansji przemysīowej na rynki Imperium Rosyjskiego. Sytuacja w zaborzepruskim nie przedstawiaīa siė lepiej. Szczególnie nasilenie akcji germanizacyjnej w Wilekopolsce, na Pomorzu i Górnym Ōlāsku przypadīo na lata rzādów kanclerza Otto von Bismarck'a i polityki Kulturkamplu w latach 70 XIX w. Przez walkė z Koōcioīem katolickim zmierzano do podkopania duchowych podstaw polskoōci. Miejsce jėzyka polskiego w szkoīach zajāī jėzyk niemiecki. Komisja Kolonizacyjna, a nastėpnie Niemiecki Zwiāzek Kresów Wschodnich, dāūyīy do wykupu ziemi z rāk polskich, otrzymujāc na ten cel ogromne ōrodki ze skarbu pruskiego. W 1904 r. przeprowadzono ustawė o wywīaszczeniu Polaków i kolonizacji niemieckiej. Polacy nie mieli w zaborze nimieckim szkóī wyūszych, ani dostėpu do administracji. Mimo politycznej presji germanizacyjnej, znaczenie ziem zaboru pruskiego dla gospodarki niemieckiej powodwaīo,  ūe istniaīa moūliwoōź obrony interesów polaków na pīaszczyśnie ekonomicznej. Dotyczyīo to zwīaszcza rolnictwa Wilkopolski i Pomorza, gdzie ūywioī polski rozwināī przedsiėbiorczoōź i gospodarnóōź jako ōrodki obrony interesu narodowego. Najkorzystniejsze warunki byīy w zaborze austriackim - po wielkiej reformie w 1867 r. Galicja otrzymaīa samorzād lokalny w postaci Wydziaīu i Sejmu Krajowego we Lwowie, a Polacy uzyskali wieksze szanse karier publicznych. Liberalna polityka austrijacka, powodowaīa, ūe w Galicji znajdowali schronienie dziaīacze niepodlegīoōciowi przeōladowani w pozostaīych zaborach oraz ūe publikowano tu prace zakazywane przez cenzurė rosyjskā i niemieckā. Niestety pod wzglėdem ekonomicznym zabór austriacki znajdowaī siė w sytuacji wrėcz beznadziejnej. Izolacja Galicji od rynków zbytu,ogromne przeludnienie wsi īagodzone jedynie przez emigracjė, a takūe brak kapitaīu i perspektyw dla wīaōcicieli polskich - wszystko to potėgowaīo stagnacjė i zacofanie zaboru austrijackiego. ZASIĖG ŪYWIOĪU POLSKIEGO. W rezultacie polityki paļstw zaborczych i budzācej siė ōwiadomoōci narodowej ludów zamieszkujācych wschodnie poīacie Rzeczypospolitej, zasiėg ūywioīu polskiego ulegaī stopniowemu zmniejszaniu. Przed wybuchem I wojny ōwiatowej, na terenach dawnego paļstwa Polsko - litewskiego mieszkaīo okoīo 20 mln. Polaków, to znaczy osób mówiācych po Polsku, przywiāzanych do tradycji polskiej i ostatecznie skīonnych poprzeź odrodzenie paļstwowoōci polskiej. Na Pomorzu Gdanskim, Warmii i Mazurach, Górnym Ōlāsku i Opolszczyśnie oraz zachodniej Wielkopolsce istniaīy duūe skupiska niemieckie, stanowiāce w czėōci miast wiėkszoōź ludnoōci. W centralnej Polsce dominowali Polacy, natomiast na Dolnym Ōlāsku Cieszyļskim, Spiszu i Orawie ludnoōź polska mieszaīa siė z czeskā i sīowackā. Okreōlenie zakresu polskoōci na wschodzie byīo jeszcze trudniejsze, zwarte skupiska polskie wystėpowaīy na Wileļszczyśnie, Woīyniu, Podolu, a nawet w rejonie Miļska. Ūywioī polski mieszaī siė z litewskim w poludniowej Kowieļszczyśnie, a z biaīoruskim w rejonie Nowogródka. Na polesiu nie byīo naturalnej granicy miėdzy polakami, biaīorusinami, ludnoōciā miejscowā bez wyraśnej toūsamnoōci narodowej oraz ukraiļcami. W Galicji wschodniej Ukraiļcy stanowili wiėkszoōź w niektórych powiatach nad Sanem i Beskidach Wschodnich, natomiast wyspy wiėkszoōci polskiej znajdowaīy siė we Lwowie i okolicach Tarnopola. W wiėkszych miastach Polesia, Biaīorusi, Woīynia, a nawet centralnej Polski, duūā czėōź, a nie ūadko nawet wiėkszoōź ludnoōci stanowili Ūydzi, których napīyw na te tereny wzmógī siė po pogromach w gīebi Rosji i przymusie osadnictwa Ūydowskiego w zachodnich guberniach Cesarstwa Rosyjskiego. Ucisk narodowy, zacofanie gospodarcze powodujāce przeludnienie wsi i bezrobocie w miastach, a takūe brak szerszych perspektyw rozwoju spoīecznego i kulturalnego pod zaborami powodowaīy masowā emigracjė z ziem polskich, a szczególnie w Galicji. W 1914 r. poza polskim obszarem etnicznym znalazīo siė okoīo 7 mln Polaków, z czego okoīo 3 mln mieszkaīo w USA i Kanadzie, a okoīo 500 tyō. w gīebi Niemiec. Innymi wiėkszymi skupiskami emigracji polskiej byīy gīówne miasta Rosji (Petersburg, Moskwa, Kijów), Niemiec (Berlin, Monachium), Austro-Wėgier (Wiedeļ), póīnocna Francja i brazylijski stan Parana. Emigracja stanowiīa bardzo czėsto punkt oparcia dla orėdników sprawy polskiej. NA ARENIE MIĖDZYNARODOWEJ. W przededniu I wojny ōwiatowej problem paļstwowoōci polskiej nie istniaī na arenie miėdzynarodowej. Zainteresowanie opinii europejskiej sprawā polskā, tak ūywe w okresie Wiosny Ludów, wojny krymskiej czy Powstania Styczniowego, spadīo praktycznie do zera. W latach 1912-1914 maīe kraje baīkaļskie : Serbia,Albania czy Boōnia, bardziej zaprzātaīy uwagė dyplomatów niū los znacznie liczniejszego narodu polskiego. Nieobecnoōź Polski na mapie ōwiata i zwiāzana z niā nieobecnoōź w ōwiadomoōci spoīeczeļstw paļstw najbogatszych i najbardziej wpīywowych kosztowaīa bardzo drogo. Tylko od czasu do czasu wybitni pisarze i artyōci, tacy jak Helena Modrzejewska, Ignacy Padarewski czy Henryk Sienkiewicz, przypominali ōwiatu o istnieniu narodu polskiego. Dopiero poczātek XX w. przyniósī pewne nadzieje na zmianė tej sytuacji. Powstanie dwóch konkurencyjnych bloków europejskich - Trójprzymierza Niemiec, Austro-Wėgier i Wīoch orazz Trójporozumienia (Ententy) Fracji, Anglii i Rosji stworzyīo nowy ukīad. Po raz pierwszy od dziesiėcioleci paļstwa zaborcze znalazīy siė w przeciwstawnych obozach. Poczātkowo nic nie wskazywaīo jednak na przeīom - paļstwa zaborcze konkurowaīy na Baīkanach i unikaīy poruszenia sprawy polskiej traktujāc jā jako najbardziej niebezpiecznā dla swej dominacji w Europie Ōrodokowej.Tylko w spoīeczeļstwie polskim tliīa siė jeszcze nadzieja, ūe 'wielka wojna' zmieni bieg historii i pozwoli Polsce odzyskaź niepodlegīoōź. POKÓJ W CIENIU ARMAT (geneza wojny). Polityka imperialistyczna przyniosīa krajom przemysīowym tylko krótkotrwaīe korzyōci. Staīa siė natomiast coraz ostrzejszych konfliktów politycznych, które miaīy doprowadziź do wybuchu wielkiej, ōwiatowej wojny. Pokojowe konferencje w Hadze (1899 i 1907) nie przyniosīy oczekiwanych rezultatów. Dāūenia imperialistyczne wielkich mocarstw i zwiāzany z nimi rodzācy siė nacjonalizm okazaīy siė niemoūliwe do przezwyciėūenia. Zawiodīy równieū inne próby znalezienia politycznego kompromisu, poniewaū zbyt mocne okazaīy siė przeciwieļstwa interesów. PRZYMIERZA MILITARNE. W poīowie XIX wieku trzy wielkie mocarstwa europejskie: Rosjė, Prusy i Austriė īāczyī trwaīy sojusz, którego podstawā byīa min. kwestia polska.Pierwszym objawem rozluśnienia tego sojuszu byī sprzeciw Rosji wobec agresywnych planów Bismarcka wymierzonych w 1875 roku przeciw Francji. W odpowiedzi na to Niemcy i Austro-Wėgry zwarīy ukīad o charakterze wyraśnie anty rosyjskim. Doīāczyīy do nich w 1882 roku Wīochy, które weszīy w polityczny konflikt z Francjā z powodu sporu o Korsykė i Tunis. Zwiāzek tych trzech paļstw, odnowiony po kilku latach, nazwany zostaī trójprzymierzem. Nadal jednak formalnie obowiāzywaī ukīad niemiecko-rosyjski o wzajemnym bezpieczeļstwie. Po usuniėciu Bismarcka z urzėdu kanclerza Niemiec(1890) nastāpiīa zmiana w ukīadzie sojuszy militarnych.Niemcy nie przedīuūyīy ukīadu z Rosjā, wobec czego wykazaīa ona wiėksze zainteresowanie inicjawytami Francji. W 1892 roku oba te paļstwa zawarīy sojusz, stanowiācy przeciwwagė dla trójprzymierza. Wysokie poūyczki francuskie udzielane rzādowi rosyjskiemu na rozbudowė przemysīu i na zbrojenia, staīy siė czynnikiem cemecntujācym ten sojusz. W tej sytuacji Niemcy zaczėīy szukaź porozumienia z Angliā,która skīocona z Francjā o Afrykė Ōrodkowo-Wschodniā i z Rosjā o PErsjė i Afganistan, skīonna byīa do zerwania ukīadu o przyjaśni. Dīugie pertrakcjacje nie daīy jednak pozytywncyh wyników, poniewaū Niemcy nie chiaīy ograniczyź planów budowy potėūnej floty wojennej stanaowiācej powaūnege zagroūenie nie tylko dla brytyjskiego panowania na morzach, ale równieū dla samej metropolii. Anglia, zdajāc sobie sprawė z groūācego jej niebezpieczeļstwa,mimo dotychczasowej wrogoōci do Francji i dzielācych jā róūnic zdecydowaīa siė dokonaź ustaleļ koļczācych waōnie w koloni. W 1904 roku oba te paļstwa zawarīy ukīad zwany 'serdecznym porozumieniem'. Nastėpnie doszīo do kompromisu anglo-rosyjskiego īagodzācego zatargi kolonialne obu tych paļstw w Persji i w 1907 roku z inicjatywy francuskiej podpisano ukīad angielsko rosyjski.W ten sposób doszīo do utworzenia militarnego bloku zwanego trójporozumieniem lub ententā (od fr. entente - antatnt - porozumienie).Naprzeciwko siebie stanėīy dwa potėūne, ostro rywalizujāce ze sobā ugrupowania paļstw : trójprzymierze i trójporozumienie. Nasilanie siė konfiktu(chronologiczne zestawienie wydarzeļ) 1879 - sojusz Niemiec z Austro-Wėgrami 1882 - przyīāczenie siė Wīoch do paļstw centralnych:Niemiec i Austro-Wėgier. 1892 - ukīad wojskowy miėdzy Francjā i Rosjā 1894 - sojusz miėdzy Francjā i Rosjā 1898 - spór angielsko-francuski o Afrykė Ōrodkowo-Wschodniā 1898 - poczātek angielsko-niemieckich na temat ewantualnego sojuszu 1899 - I pokojowa konferencja w Hadze 1902 - powstanie trójprzymierza (odnowienie ukīadu z 1882) 1902 - sojusz angielsko-japoļski 1904 - Entente Cordiale miėdzy Angliā i Francjā 1904 - wybuch wojny rosyjsko-japoļskiej 1905 - I kryzys marokaļski (Francja-Niemcy) 1907 - II pokojowa konferencja w Hadze 1907 - powstanietrójporozumienia (Anglia-Francja-Rosja) 1908 - aneksja przez Austro-Wėgry Boōni i Hercegowiny 1911 - II kryzys Marokaļski 1911 - wybuch wojny miėdzy Turcjā i Wīochami o Trypolis 1912 - wojna Turcji z koalicjā Buīgarii, Serbii, Grecji i Czarnogóry 1913 - wojna Buīgarii z koalicjā Serbii, Grecji, Rumuni i Turcji 1914 - zabicie w Sarajewie austro-wėgierskiego nastėpcy tronu, arcyksiėcia Ferdynanda 1.08.1914 - poczātek wojny I ōwiatowej Przepisaī z niewiadomych powodów ktoō z grupy ZM8... Ktoō kto przetrwaī w legendzie jako RAPTOR.